Աղդամն իմ հայրենիքն է

Բայց կարեւորը այստեղ ոչ այնքան Աղդամն է, որքան հայրենիքը։ Այսինքն` այնքան կարեւոր չէ, թե ինչպիսի աշխարընկալման պարագաներում Աղդամը կարող է ընկալվել որպես հայկական հայրենիքի մի մաս որքան այն, թե ի՞նչ է հայրենիքը։  Ի՞նչ իրականություն կարող է ընկալվել հայրենիք հասկացողության տակ, ինչպե՞ս է դա ավանդաբար ընկալվում մեր մոտ եւ արդյո՞ք հայրենիքը ավելի շատ օբյեկտիվ, թե՞ ավելի շատ սուբյեկտիվ հասկացողություն է։ Հայրենիքը, իհարկե, նախ եւ առաջ տարածք է, բայց ինչպիսի՞ տարածք։ Դա կարող է լինել, օրինակ, պետական սահմանների մեջ տեղավորվող տարածք, կարող է լինել պատմական տարածք, կարող է լինել աշխարհագրական եզրերով նկարագրվող տարածք եւ այլն։ Ասենք համարվում է, որ ֆրանսիացու համար հայրենքիը` Ֆրանսիայի պետական սահմանների մեջ ընդգրկված տարածքն է։ Չնայած նույն Ֆրանսիայում ժամանակին առաջ է քաշվել մի թեզ ըստ որի Ֆրանսիան ունի որոշակի բնական աշխարհագրական սահմաններ եւ մեծ հաշվով ժամանակակից Ֆրանսիան որպես հայրենիք “կառուցվել է” ըստ այդ իդեալական-հայեցողական մոդելի։ Բայց քանի որ, ֆրանիսացիներին բախտը ժպտած, եւ բնական սահմանների նախագիծը իրականություն դարձավ, այսօր նրանց համար հայրենիքը դա պետական սահմանն է։ Իսկ ասենք, ֆրանսիացիների հարեւան` գերմանացիների մի մասի համար այսօր էլ Քենիգսբերգը (Կալինինգարդը) հայրենիք է, բայց պատմական, քանի որ Գերմանիա պետության սահմաններից դուրս է։ Մեր մոտ բնական պատճառներով գերիշխում է պատմական հայրենիքի մոդելը։ Բայց այստեղ էլ հստակություն չկա։ Ո՞րն է պատմական Հայաստանը. Մեծ Հայքը ըստ Աշխարհացույցի՞, Սեւրի դաշնագրով ամարգրված սահմանները՞, Հայկական Լեռնաշխարհի աշխարհագրական տարածքը՞, հայերի բնակեցված տարածքնե՞րը Անդրոկովկասում, Արեւմտյան Հայաստանում եւ Փոքր Ասիայի արեւելքում 19 դարի վերջի դրությա՞մբ։ Մյուս կողմից, ո՞րն է այսօրվա պետական տարածքը` ՀՀ-ն միջազգայնորեն ճանաչված սահմաններով, ՀՀ-ն ու ԼՂՀ-ն, թե՞ այդ երկուսին էլ գումարած ազատագրված տարածքները։

Ի՞նչ է, օրինակ Կիլիկիան պատմական հայրենիքի տեսակետից։ Արդյո”ք դա պատմական հայրենիք է, չնայած նրան, որ գիտենք, որ հայերը այդտեղ եկվոր են եւ բնակչության մեծամասնություն են կազմել ու պետություն ստեղծել ուշ միջնադարում, իսկ հայկական աշխարհընկալման կողմից ուշ միջնադարում երկիր բնակեցնելը չի դիտվում որպես բնիկության փաստարկ (11 դարում տարածաշրջան գաղթած թուրքերին մենք հո՞ բնիկ չենք ընդունում)։ Մյուս կողմից ի՞նչ է այս տեսակետից Աղդամը։ Նա կազմել է պատմական Հայաստանի մի մաս մինչեւ 5 դարը, այնտեղ են Տիգրանակերտերից մեկի ավերակները, բայց հետագայում այն երբեք չի ընգրկվել հայկական որեւէ հայկական պետության կազմի մեջ, ուշ միջնադարից սկսված բնակեցված է եղել հիմնականում մահմեդական տարրով եւ այլն։ Մնում է միայն վերջին աշխարհագրական փաստարկը։ Հայկական Լեռնաշխարհի բնական պայմանները այնքան ուրույն են, որ հայկական լանդշաֆտին սովոր աչքը բավականին արագ տարբերում է աշխարհագրական Հայաստանը ոչ Հայաստանից։ Սակայն այս տեսակետից էլ Աղդամը Հայաստան չէ։ Եթե Լեռնային Ղարաբաղը անցում է ներկայացնում զուտ հայկական լեռնաշխարհի բնաշխարհից դեպի Կասպից տափաստան, ապա Աղդամը հենց այդ տափաստանի սկիզբն է եւ գուցե պատահական չէ, որ Մեծ Հայքի այն քիչ տարածքներից է, ուր Հայոց պետականության անկումից հետո հայերը մեծամասնություն չեն կազմել։ Գուցե՞ այդ դեպքում պատմական հայրենիք հասկացողությունը պետք է լայնացվի եւ հասկացվի որպես պատմա-մշակութային հայրենիք։ Ասենք, այդ դեպքում հայրենիքը այն տարածքն է, ուր տվյալ ժողովուրդի ներկայացուցիչները մի քանի սերունդ շարունակ մշակույթ են ստեղծել` սկսած հող մշակելուց մինչեւ ճարտարապետություն, գրականություն եւ այլն, ուր սերունդների գերեզմաններն են, պատկերավոր ասած նրանց արյունն ու քրտի՞նքը։ Այս դեպքում էլ, այլ հարցեր կարող են ծագել։ Օրինակ, գուցե 100 տարի անց Լոսն էլ դառնա հայոց պատմական հայրենիք` չէ՞ որ այնտեղ ստեղծվում է ինչ որ մշակույթ, կան նախնիների գերեզմաններ, եկեղեցիներ եւ այլն։ Բայց կարող ենք այդ դեպքում այստեղ էլ սահմանափակում մտցնել։ Ասենք, մշակութային չափումը կապել լանդշաֆտի հետ եւ հայրենիք համարել` մշակույթ գումարած “ցեղակցություն” տվյալ լանդշաֆտի հետ, այսինքն, մշակույթ, որը լավագույնս հարմարեցված է տվյալ բնաշխարհին։ Այս առումով, օրինակ, հայկական եկեղացական ճարտարապետությունը կամ հայկական մանրանկարչության գույները եւ այլն կարող ենք վերցնել որպես շատ լավ օրինակ առ այն, թե ինչպես է մշակույթը “խոսում” Հայկական Լեռնաշխարհի սպեցիֆիկ բնության հետ,։ Բայց միեւնույնն է մշակութային ֆենոմենները հնարավոր չէ լիովին ռեդուկցիայի ենթարկել դեպի բնությունը եւ հետո էլի բաց է մնում … Կիլիկիայի հարցը։ Դաշտային ծովափնյա Կիլիկիան որեւէ աղերս չունի հայկականի տիպի բնաշխարհի հետ։ Ու դժվար է գտնել մի ռացիոնալ փաստարկ, համաձայն որի միաժամնակ հնարավոր լիներ հիմնավորել Կիլիկիայի պատմական հայկական հայրենքի մի մաս կազմելը, որի դեպքում նույնը հնարավոր չլիներ պնդել Լոսի մասին։ Մանավանդ, եթե պատկերացնենք, որ մի օր Լոսում հայկական պետություն հռչակվի եւ հայերը մեծամասնություն կազմեն։ Բայց միունույնն է այս պարագայում ինչ որ “բնազդ” հուշում է, որ Կիլիկիան մերն է, իսկ Լոսը ոչ։

Մնում է ենթադրել, որ հայրենիքը ոչ միայն եւ ոչ այնքան օբյեկտիվ իրողություն է, որքան սուբյեկտիվ։ Նույն Կիլիկիան օրինակ, չնայած ե՛ւ պատմական, ե՛ւ պետական, ե՛ւ աշխարհագրական տեսակետից, կարծես թե Հայաստան չէ, ընկալվում է որպես այդպիսին որովհետեւ կա Կիլիկիայի սուբյեկտիվ պատկեր։ Իհարկե, սուբյեկտիվը միակը չէ։ Կիլիկիային “օգնում է” այն հանգամանքը, որ նա սահմանակից է պատմական Հայաստանին, այսինքն օբյեկտիվության հետ որոշակի աղերս կա։ Սակայն, այնուամենայնիվ, սուբյեկտիվ գործոնը, մեր կարծիքով մնում է գերիշխող, որովհետեւ ոչ մի կերպ չի ստացվում ռացիոնալ եւ ոչ հակասական փաստարկման համակարգի մեջ տեղավորել Կիլիկիայի դեպքը։

Շատ լավ, բայց Աղդամն ի՞նչ կապ ունի։ Անմիջական։ Ինչ որ մեկի համար ավելի գրավիչ է Կիլիկիայի ռոմանտիկ լեգենդը, իսկ իմ համար գուցե ավելի գրավիչ է Աղդամի իրապատումը։ Դա կապված է իմ սերնդի ունիկալ պատմության հետ։ Մենք սերունդ ենք` դաստիարակաված համաձայն հայկական պատմական գաղափարախոսության բոլոր կանոնների` մենք իմացել ենք, որ Հայաստանը առաջ եղել է մեծ, իսկ դարերի ընթացքում անընդատ կորցրել է հողեր։ Ոչ թե մի օր կրոցրել է, մի օր էլ ձեռք բերել, կամ մեկը կորցրել` մյուսը ձեռք բերել, այլ հայոց պատմության ողջ իմաստն այն է եղել, որ Հայսատանը միշտ անշեղորեն փոքրացել է, որ հայերը թեեւ շահել են որոշ ճակատամրտեր, բայց վերջին հաշվով միշտ պարտվել են ու կորցրել։ Սա մեր դպրոցական կրթությունն էր։ Բայց մեր իրականությունը միաննգամայն այլը եղավ։ Անձամբ ես չափահաս եմ դարձել 1992 թվականին: Մեր չափահասացումը համընկավ մի չտեսնված իրականության հետ` հայերը հողեր էին գրավում, հայերը “օկուպանտ էին”, “ագրեսոր”։ Գուցե չպատկերացնեք, թե 16-18 տարեկան տղայի համար, ինչպիսի մեծ հոգեբանական բեռ է գիտակցել, որ դու միշտ ծեծ ուտող, պարտվող ազգի ներկայացուցիչ ես, եւ ինչ մեծ պարծանք է գիտակցել, թե դու հաղթող ես։ Իհարկե, սա կարող է թվալ պրիմիտիվ` տղայական, պատանեկան փաստարկում։ Բայց գուցե այդ հեղափոխումը մինչեւ վերջ միայն մեր սերունդը գիտակցեծ, որովհետեւ չնայած մենք դաստիարակված էինք, որպես պարտվողների ժառանգորդ, սակայն մենք դեռ բավականաչափ երիտասարդ էինք եւ ուրեմն բավականաչափ ճկուն որպեսզի արագ անցում կատարենք դեպի միանգամայն հակառակ ինքնագիտակցություն։ Եվ դրա համար եմ ես ասում` Աղդամն իմ հայրենիքն է։ Եվ այս պնդման մեջ մի փնտրեկ, սոսկ պատանեական ռոմանտիզմի մնացորդ։ Սա շատ կարեւոր իրականություն է։ Իմ` անկախ Հայաստանի բնակչի, այլ ոչ թե սոսկ որպես վերացական հայի ինքնությունը, իմ` հայաստանցու, այլ ոչ թե առհասարակ հայի ինքնագիտակցությունը, իր հստակ ակունքներն ունի 1993-ի ռազմական օպերացիաների մեջ։ Հոգեբանական տեսանկյունից Աղդամն իմ ծննդավայրն է։

Circle.Am: Rating and Statistics for Armenian Web Resources

Advertisements