Ինչպե՞ս է հնարավոր Աստված 1915-ից հետո

Միանգամից ասեմ, որ չունեմ այս հարցի հստակ պատասխանը, բայց ինքը հարցադրումը ինչ որ առումով առանցքային է, թե որպես հասարակական` վերաբորվող բոլոր հայերին, կամ առնվազն ցեղասպանությունը վերապրածների սերունդներին, թե անձամբ իմ համար։ Ինչո՞ւ հատկապես իմ համար։ Ինչպես կարող եք կռահել իմ ազգանունից` քահանաների սերնդից եմ, ընդ որում պապուս հայրը 1915 թ. դրությամբ 20 տարեկանը չլրացած էրզրումցի մի երիտասարդ էր, զինակոչված օսմանական բանակ, որին հետագայում մի խումբ ընկերների հետ հաջողվում է փախչել դեպի Կովկաս։ Այդ մարդու անուն ազգանունը ճիշտ իմ անուն-ազգանունն է` Հրանտ Տեր-Աբրահամյան, որի մեծ գերդաստանից ինքն ու իր երեք եղբայրներն են միայն փրկվել Եղեռնից։ Ըստ ընտանեական ավանդույթի նա եւս պետք է դառնար քահանա, տիրապետում էր գրաբարին եւ լավ գիտեր Աստվածաշունչը։ Բայց նա երբեք չդարձավ հոգեւորական ոչ միայն որովհետեւ ապրեց սովետական Հայաստանում, ուր քահանա լինելը, այսպես ասած պրեստիժ մասնագիտություն չէր, այլ որովհետեւ 1915-ից հետո նա այլեւս երբեք չհավատած Աստծո գոյությանը։ “Եթե Աստված լիներ, Եղեռնը չէր կարող լիներ”` սա էր նրա վճռական եզրահանգումը եւ նախկին տերտերացուն վերածվեց ոսկերիչ` ուստա Հրանտի։ Եվ հիմա, տարիներ անց այս հարցը չի կարող չգալ չբախվել ինձ, որովհետեւ երբ ես այցելում եմ նրա գերեզմանը եւ գերեզմանաքարի վրա կարդում` Հրանտ Տեր-Աբրահամյան միշտ մի տեսակ եմ ինձ զգում, ասես իմ սեփական գերեզմանաքարը տեսնեմ։ Այս հարցը չէր կարող բախվել իր որդուն` իմ պապիս որովհետեւ նա իր սերնդի մասն էր` Կոմկուսի նվիրյալ անդամ, սովետական կայսրության սպա եւ գործ չուներ այդպիսի հարցերի հետ։ Հաջորդ` ծնողներիս սերունդը, որի կյանքը իր հերթին` հակադրություն էր իրենց կոմունիստ ծնողների արժեքներին եւս չպիտի խորանային այս հարցադրման մեջ։ Նրանց համար Աստված կա, թեկուզ այն պատճառով, որ դա հակառակ է Կոմունիստական մանիֆեստի դրույթներին։ Բայց այդ հարցը ոչ մի տեղ չի կարող կորել եւ շրջանցելով երկու սերունդ` գալիս նորից կանգնում է իմ առջեւ եւ բոլոր ոչ կոնֆլիկտային պատասխանները այս հարցին` փախուստ են իրականությունից։ Ես կամ պետք է համաձայնվեմ նախապապիս հետ, կամ չհամաձայնվելու դեպքում իրավունք չունեմ պատասխանելու` “ինչպես է հնարավոր Աստված” հին ձեւով, այնպես ինչպես խոսվում էր Աստծո մասին մինչեւ 15 թվականը, քանի որ այդ հին պատասխանի փաստարկումը հիմնովին հերքվել է առաջին Հրանտի Տեր-Աբրահամյանի կողմից։ “Աստված մահացավ”` նիցշեական այս տեսական պնդումը, որն ամբողջ մի ժամանակաշրջանի քաղաքակրթության ախտանիշ էր եւ որի գիտակցումը հոգեբուժարան հասցրեց դրա հեղինակին, Նիցշեից ընդամենը 20 տարի անց առանց որեւէ տեսության, ուղղակի սեփական կենսափորձից բխեցրեց նախապապիս սերունդը եւ նրանցից շատերի համար էլ դա հոգեբուժարանի ճանապարհ հարթեց։

Հարցը ոչ միայն նա է, թե ինչպե՞ս հավատալ Աստծոն, այլեւ ի՞նչ իրավունքով։ Հնարավոր չէ շարունակել նույն կերպ հավատալ Աստծոն, ասես 15 թվականը չի եղել` ջնջելով մի ամբողջ սերնդի փորձ։ Դա նշանակում է աչք փակել, փախնել իրականությունից, ջայլամի պես գլուխը ավազի մեջ թաքցնել։ Բայց հարցի շրջանակաները պետք է մեկնաբանել եւ ավելի լայնացնել, որովհետեւ կարող է թվալ, որ աթեիստներին, այսինքն Աստծո գոյությունը առանց այդ էլ ժխտողներին սա չի վերաբերվում։ Բայց աթեիզմը այստեղ ոչ մի կապ չունի։ Աթեիզմը ժխտում է ընդամենը կրոնական Աստծոն, բայց աշխարհիկ Աստծոն, այսինքն այն բոլոր աշխարհիկ գաղափարները եւ արխետիպերը, որոնք պատմական եւ փիլիսոփայական ծագումնաբանության տեսակետից բխում են Աստծո գաղափարից աթեիզմը բնավ էլ չի ժխտում։ Այն որ բազմաթիվ աշխարհիկ գաղափարներ եւ պատկերացումներ ընդամենը Ատծո գաղափարի տեղայնացումներն են կարելի է համոզվել, թեկուզ նույն Նիցշեի վերլուծությանը հետեւոլով, մանավանդ նրա կյանքի ամենավերջին շրջանի սեւագրերը ընթերցելով։ Այս իմաստով մեր հարցադրումը նշանակում է նաեւ. ինչպե՞ս է հնարավոր հավատալ` արդարությանը, բնական եւ գիտական օրինաչափությանը, տիեզերական-բնական եւ սոցիալական կարգ ու կանոնին, մարդկային ես-ին եւ անհատականության գաղափարին, բանականությանը, տրամաբանությանը, ազատությանը, ազատ կամքին, ճշմարտությանը, իմաստին եւ այլն եւ այլն։ Գաղափարներ, որոնք բոլորն էլ թեեւ աշխարհիկացված բայց կամ անմիջապես բխում են Աստծո մասին առնվազն քրիստոնեական, իսկ իրականում նաեւ հին հունական փիլիսոփայության պատկերացումներից, կամ համենայն դեպս ծագում են հունա-քրիստոնեական աստվածաբանությունից։ Իրականում այս շարքը գրեթե անվերջ է եւ սրան կարող եք ավելացնել ցանկացած գաղափար, հասկացողություն, որն իր հիմքում ունի կենտրոնի մասին պատկերացում, կամ որեւէ աստիճանակարգ է ենթադրում, առհասարակ ունի կառուցվածք` հայրենիք, պատմություն, գիտություն, պետություն, նույնիսկ ի վերջո` ուղղակի տեքստ։ Օրինակ` ինչպե՞ս է հնարավոր հենց այս տեսքտը 1915-ից հետո։ Եթե ձեզ այս վերջին հարցադրումը չափազանցություն կամ անհամություն է թվում` նորից վերցրեք Նիցշեի օրինակը, որը “Աստծո մահի” հռչակումից հետո, փորձեց ստեղծել մի տեքստ, ուր պետք է դեկոնստրուկցիայի ենթարկեր Աստծո գաղափարից բխեցվող` ես-ի, ազատության, կամքի, սուբյեկտի եւ այլնի գաղափարները, բայց այդ տեսքտը ի վերջո փշրվեց, կտոր-կտոր եղավ, չամբաղջացավ` իր հեղինակի ես-ի փլուզմանը զուգահեռ։

Երբ ասում ենք` “Աստված չկա” եւ կես ճանապարհին կանգ չենք առնում, այլ միտքը մինչեւ վերջ ենք մտածում, ապա պետք է հանգենք մի կետի, որտեղ ժխտվում է մարդկային ես-ը, առնվազն այն ձեւով, ինչպես որ դա արեւմտյան մեր մշակույթում է պատկերացվում եւ որն այնքան առօրեական ու պարզ է մեր համար, որ երբեք չենք էլ մտածում, որ դա ի վերջո մի կառուցվածք է, մի կոնստրուկտ, մի մտային պատկեր, որը կարող է եւ չլինի, կամ լինի միանգմայն այլ ձեւով։ Մարդկային ես-ի մասին այդ պատկերացումը, ուղիղ պրոեկցիա է քրիստոնեական-նորպլատոնական աստվածաբանության մեջ Աստծո մասին ձեւակերպումներից, որի ատրիբուտներն են` ազատ կամք, արարչականություն, բանականության եւ գիտակցության գերիշխանություն, անկրկնելիություն, եզակիություն։ Այլ կերպ ասած, եթե չկա Աստված, ուրեմն չկա եւ Հրանտը։ Որովհետեւ ի՞նչ է այդ Հրանտը, եթե ոչ զուտ պայմանական մի մտապատկեր, որը շոշափել, կամ որեւէ այլ զգայարանով ֆիկսել հնարավոր չէ` չէ՞ որ մարմինը, որի կրողն է այդ Հրանտը եւ որի հետ նա սովոր է իրեն նույնացնել իրականում միանգամայն անտարբեր է իր Հրանտ, թե Հրաչ լինելուն։ Հրանտը որեւէ կապ չունի այդ մարմնի ֆիզիոլոգիական գոյության հետ։ Եվ ահա, ուրեմն, պատահական չէ, որ հայոց ցեղասպանության խորհրդանիշը հենց Կոմիտաս վարդապետն է դառնում` մարդ, որի ես-ը չդիմացավ, փլուզվեց այն բանից հետո, երբ ամբողջ մի սերունդ ասած` “ո՞ւր է Աստված, եթե այսպես կարող է լինել”։ Եվ ի դեպ այս իրադրությունը արդեն կանխագուշակված էր 1915-ից մի քանի տարի առաջ գրված Վարուժանի` “Հայհոյանքը” բանաստեղծության մեջ, ուր նկարագրվում է ջարդից լեռներում ապաստանած մի ծեր կին, որը հրաժարվում է Աստծոց աղետի վերապրումի ազդեցության տակ։

Մեր բուն հարցադրումը, սակայն, գնալով հստականում է, բայց եւ միաժամանակ լայնանում։ Այժմ այն կարող է վերաձեւակերպվել հետեւյալ կերպ` ինչպե՞ս հայությունը, կարողացավ նույնը մնալ 1915-ից հետո` չվերարժեքավորելով իր նախկին պատկերացումները։ Այս ձեւակերպումը, կարող է արհեստական թվալ։ Բայց, կարծում ենք, որ ուշադիր քննության դեպքում կարող է պարզվել, որ հայկական աշխարհընկալման ոչ մի կարեւոր տարր էական փոփոխության չի ենթարկվել` Մեծ Աղետից հետո, նույնիսկ եթե վերցնենք ամենապարզունակ` այսպես ասած աշխարհաքաղաքական տարրը. ասենք, ցեղասպանության միջազգային ճանաչման ռազմավարությունը եւ դրա մեջ ՀՀ ներգրավվումը մոտավորապես նույն տրամաբանությունն ունի իր հիմքում, որը ժամանակին էլ հենց կարեւոր գործոններից էր, որը ի վերջո հանգեցրեց հենց նույն ցեղասպանությանը։ Ստացվում է փակ շղթա։ Հայկական “Աստվածը” նույնն է մնում` չնայած թվում է, որ այն պետք է կամ առհասարակ ժխտվեր, կամ նրա գոյությունը պետք է միանգամայն նոր կերպով վերաիմաստավորվեր։ Բայց լավագաւոյն դեպքում, դա այդպես է եղել միայն Եղեռնը վերապրածների սերնդի համար, կամ էլ մյուս սերունդների առանձին հատ ու կենտ անհատների համար։ Ինքը Եղեռնը, մեր մոտ նույնպես, թերեւս, չի իմաստավորվել իր խորքային չափումներով, որը նշանակում է միաժամանակ եւ փիլիսոփայական եւ մարդկային-առօրեական մակարդակներով։ Փիլիսոփայականը այս համատեքստում չի նշանակում վերացական, կամ միստիֆիկացված-սպեկուլյատիվ. հակառակը ինքը` փոիլիսոփայության նյութը տվյալ դեպքում այնպիսին է, որ կարիք չի զգում նրա, ինչ ռուսերեն կոչում են ‚умничатьե։ Այդ իսկ պատճառով փիլիսոփայությունը այստեղ պարադոքսալ կերպով համընկնում է գրեթե փաստագրության կամ ժամանակագրության հետ։ Այս վերջին մտքերն ի դեպ ծագեցին մոտս Երվանդ Օտյանի “Անիծյալ տարիները” հուշագրությունը կարդալուց։ Սա եզակի մի հրապարակում է նվիրված Եղեռնի տարիներին, ուր տրված է, ոչ թե ցեղասպանության վիպասանությունը (ինչպես նշում է ինքը հեղինակը չի կարելի գեղարվեստականացնել այն, ինչն առանց այդ էլ ինքնին անհավատալի ու սարսափելի է), այլ դրա առօրյան, ընդ որում սարսափի ու մղձավանջի հետ նույնտեղ այստեղ այդ տարիների իրականության այնպիսի տարրեր են ներկայացված, որոնք Եղեռնի մասին սովորական վիպականացված պատկերացումների տեսակետից գրեթե սրբապղծություն են ընդհուպ մինչեւ “զավեշտալի մի քանի դեպքեր” կամ կուրյոզային այնպիսի փաստեր ինչպիսիք են Դեր Զորում աքսորյալ հայերի կողմից առաջին լուսանկարչատան բացումը 1916 թե 1917 թ-ին։ Եվ հետաքրքիր է այս առումով, որ գրքի նախաբանը, որը գրված է ժամանակակից գիտկանանի կողմից ճիշտ հակառակն է օտյանական վկայագրական այս ոճին։ Այդ նախաբանը ճիշտ է շահեկանորեն տարբերվում է նրանից, ինչ կարող էր գրվել ասենք սովետահայկական դպրոցի մի պատմաբանի կողմից` լինելով ավելի շուտ ժամանակակից արեւմտյան գիտության ոճի ազդեցության տակ, , ընդ որում շատ գրագետ ու գիտական հայերենով, բայց բուն օտյանական տեքստի ֆոնին ակնհայտ ու հերթական մի կեղծում է, միստիֆիկացիա, եւ եթե կրկին օգտագործենք սպեցիֆիկ ռուսերեն մի բառ` թեմայի “забалтывание”։ Այսքանը, սակայն, մի փոքր շեղում էր բուն թեմայից։

Վերադառնանք ցեղասպանության իմաստավորման խնդրին մեր մոտ։ Դա ակնհայտ գերքաղաքականացված մի իմաստավորում է, ինչն իրականում ստեղծում է սարսափելի գռեհկացում եւ մակերեսայնություն։ Կարծես թե գոնե Արեւելյան Հայաստանում թեմայի իմաստավորման բարձրակետը Սեւակի “Անլռելի զանգակատունն է”։ Համենայն դեպս, թվում է, թե ցեղասպանության ընկալումը մեր մոտ մինչ այժմ գերազանցապես Սեւակի ազդեցության տակ է։ Մինչդեռ, այստեղ պարադոքսը հենց նրանում է, որ Սեւակը, լինելով պոետ, զարմանալիորեն գրեթե զուտ հրապարակաոսական եւ քաղաքական ձեւով է բացում թեման, այն էլ սպեցեֆիկ սովետական հրապարակախոսությանը բնորոշ թերիներով։ Սա, անշուշտ, լիովին ընդունելի է 60-ական թթ-ի համատեքստը հաշվի առնելով, բայց, կարծում ենք ներելի չէ այն, որ մինչ այժմ այս ընկալումից ավելի առաջ քայլ չի արվել` դեռ մի բան էլ ավելի է պրիմիտիվացվել շնորհիվ ցեղասպանության այսպես ասած հեռուստականացման, որով սարսափի կադրերը մտնում են սենյկաում նստած ու թեյ խմող մարդկանց տներ։

Ես չեմ ուզում այս հոդվածը որեւէ հաստատուն դրույթով ավարտել, քանի որ այն ընդամենը մի էսքիզ էր, որից ստիպաղաբար բաց թողեցինք բազմաթիվ հիմնավորումներ եւ թեմայի ճյուղավորումներ։ Ավելին` կնախընտրեի ավարտել այս նյութը սկզբնական հարցի մի նոր ձեւակարպմամբ, որն առաջին հայացքից սկզբնականի հակապատկերն է` կարո՞ղ է արդյոք պարզվել, որ “հայկական Աստվածը”, կամ Աստծո ընկալման հայկական կերպը ինչ որ մի պահից վերածվել էր կեղծիքի մինչեւ 15 թ-ը, եւ ուրեմն, հավատքի կորուստը ոչ թե ցեղասպանության հետեւանքն էր, այլ հակառակը` ցեղասպանությունն ինքն էր Աստծո կորուստի հետեւանք, եւ նշան, հիշեցում Աստծո գոյության մասին, որը մնաց չճանաչված մեր կողմից։ Այս նոր ձեւակերպումից էլ, կամ որեւէ մի այլ կետից մի օր գուցե շարունակենք թեման։

Հրանտ Տեր-Աբրահամյան

Circle.Am: Rating and Statistics for Armenian Web Resources

Advertisements