Սասնա ծռեր. որդիների ապստամբությունը

Ինչպես հայտնի է Սասնա ծռեր էպոսի սկզբնամասի՝ Սանասարի ու Բաղդասարի ճյուղի պատմական նախահիմքը կապված է մ.թ.ա վեցերրորդ դարում Ասորեստանի Սինախերիբ (հայերեն աղբյուրներում՝ Սենեքերիմ) արքայի երկու որդիների կողմից իրենց հոր սպանությունն ու Հայաստան (ավելի կոնկրետ Տարոն-Սասունի տարածքում գտնվող Արմե Շուպրիա երկիր) փախչելն է, ինչը հիշատակվում Աստվածաշնչում եւ բաբելական աղբյուրներում։ Երկու եղբայրները, ինչպես համարվում է, դառնում են Սանասարի ու Բաղդասարի կերպարների նախատիպը։ Այսպիսով հայկական էպոսի առաջացման նախադրյալը դառնում է որդիների ապստամբությունը հոր դեմ եւ հայրասպանությունը։ Հայրերի հետ կոնֆլիկտի, կամ հայրերի հետ կապված անեծքի մոտիվը այսպես թե այնպես կրկնվում է էպոսի գրեթե բոլոր ճյուղերի մեջ։ Էպոսի առաջին ճյուղում դա հենց Սանասարի ու Բաղդասարի կոնֆլիտն է Բաղդադի խալիֆայի հետ։ Ճիշտ է էպոսում այդ կոնֆլիկտի պատմական հիմքը մի փոքր մեղմացված է։ Սանասարն ու Բաղդասարը, չնայած ընկալվում են բոլորի, այդ թվում հենց խալիֆայի կողմից որպես նրա որդիներ, իրականում ըստ էպիկական պատումի հղացվել են գերբնական մի ուժի կողմից։ Այնուամենայնիվ նրանք ծնվում են խալիֆի հայ կնոջից, խալիֆի պալատում եւ մինչեւ իրենց չափահաս դառնալը ու մոր կողմից նրանց հղացման գաղտնիքի պատմելը իրենք էլ հենց համարում են իրենց խալիֆի որդիներ։ Երկվորյակների եւ Բաղդադի խալիֆայի կոնֆլիկտը ավարտվում է խալիֆի սպանությամբ Սանասարի եւ Բաղդասարի կողմից, այն բանից հետո, երբ խալիֆը փորձում էր իր կարծեցյալ որդիներին զոհաբերել իր պաշտած “ջոջ Կուռքին”։ Սպանելով իրենց հորացուն` երկվորյակները անցնում են իրենց մորական պապի՝ Գագիկ թագավորի երկիր՝ Հայաստան եւ հաստատվում են Սասունում։ Այսպիսով էպոսը սկզբնավորվում է հոր դեմ որդիների ապստամբությամբ եւ հայրասպանության մի փոքր մեղմացված տարբերակով։ Ընդ որում, որդիների ապստամբության արդյունքը լինում է նոր երկրի՝ Սասունի հիմնադրումը։ Էպոսի երկրորդ՝ Մեծ Մհերի ճյուղը բացառություն է կազմում այն առումով, որ այդտեղ բացակայում են հայր եւ որդի կոնֆլիկտի հետքերը։ Սակայն, երրրորդ՝ Դավթի եւ չորրորդ՝ Փոքր Մհերի ճյուղերը այդ մոտիվի նոր տարբերակներ են տալիս։ Դավթի ճյուղում մոտիվը կրում է քողարկված բնույթ՝ հոր՝ Մեծ Մհերի եւ որդու՝ Դավթի միջեւ բացահայտ կոնֆլիկտ չկա, սակայն միեւնույնն է որդու ծնունդը եւ հոր մահը կապված են իրար հետ, որով որդին ակամա դառնում է հոր մահվան պատճառ։ Ինչպես հայտնի է էպոսից, ավագ Մսրա Մելիքի մահից հետո, Մեծ Մհերը գնում է Բաղդադ, ուր նրան խափելով յոթ տարի պահում է Մելիքի այրի՝ Իսմիլ խաթունը։ Մեծ Մհերից եւ Իմսիլ խաթունից ծնվում է փոքր Մսրա Մելիքը։ Երբ Մհերը ուշքի է գալիս եւ իր արարքից զղճած դառնում է Սասուն, նրա կինը՝ Արմաղանը չի թողնում Մհերին իր կողքը, քանի որ երդում էր տվել, որ Մհերի վերադառնալուց հետո 40 տարի նրանք պետք է ապրեն որպես քույր եւ եղբայր։ Բայց որպեսզի Սասնա տանը ժառանգ լինի, սասունցիք քահանաների օգնությամբ չեղյալ են հայտարարում Արմաղանի երդումը։ Արմաղանը հղիանում է Մհերից եւ ծնվում է նրանց միակ երեխան՝ Դավիթը։ Սակայն որպես երդմնազանցության հետեւանք երեխայի ծնվելուց յոթ օր հետո մահանում են եւ Մհերը եւ Արմաղանը, եւ Դավիթը մնում է որբ։ Այսպիսով, չնայած հոր եւ որդու անմիջական կոնֆլիկտ չկա, սակայն որդու կյանքը եւ հոր մահը իրար հետ կապված են։ Դավթի ճյուղի մի այլ դրվագ կարելի է համարել որպես հոր եւ որդու կոնֆլիկտի անուղղակի եւ հեռավոր արտացոլում։ Որբ Դավիթը մեծանում է Բաղդադի արքունիքում՝ Իսմիլ խաթունի եւ փոքր Մսրա Մելիքի մոտ։ Մսրա մելիքը հորական կողմից Դավթի ավագ եղբայրն էր։ Երբ Դավիթը դեռ անգիտակից երեխա էր, Մելիքն արդեն իր երկրի թագավորն էր եւ կարելի է ասել Դավթի նկատմամբ ինչ առումով հոր գործառույթ էր կատարում։ Այնպես որ Դավթի ու Մսրա Մելիքի հետագա կոնֆլիկտը եւ ճակատամարտը, որն ավարտվում է Մելիքի սպանությամբ կարելի է դիտել նաեւ այս կտրվածքով։

Ավելի ակնհայտ տեսք է ստանում հոր եւ որդու կոնֆլիկտը էպոսի չորորդ՝ Փոքր Մհերի ճյուղում։ Փոքր Մհերը ծնվում է այն ժամանակ երբ հայրը բացակայում է երկրից։ Երեխան մեծանում է իր մոր բարեկամների տանը՝ հորը չճանաչելով։ Հետո նա վերադառնում է Սասուն։ Որոշ ժամանակ անց Սասուն է ետ դառնում նաեւ Դավիթը։ Հայր եւ տղա իրար հանդիպում են Սասնա ճանապարհին առանց իրար ճանաչելու։ Երկուսի միջեւ կռիվ է բռնկվում մի երիտասարդ աղջկա պատճառով։ Հոր եւ որդու մենամարտում հաղթող է դուրս գալիս Մհերը, որը Դավթին գետնին է փռում եւ արդեն ուզում է սպաներ իր ախոյանին, երբ հանգամանքների բերումով պարզվում է, որ դա իր հայրն է։ Մհերը մեղա է գալիս հոր առաջ, սակայն անիծվում է Դավթի կողմից եւ հեռանում Սասունից՝ վերադառնալով այնտեղ միայն հոր մահից հետո։ Ինչպես տեսնում ենք այս հատվածում հոր եւ որդու կոնֆլիկտը բացահայտ է, հասնում է համարյա հայրասպանության, եւ մեղմացված է ընդամենը մեկ՝ իրար չճանաչելու հանգամանքով։ Այսպիսով էպոսի վերջին ճյուղը ընգծված ձեւով կրկնում է առաջին ճյուղի հիմնկական մոտիվը, եւ էպոսը, ինչպես սկսվում, այնպես էլ փաստորեն ավարտվում է հոր եւ որդու կոնֆլիկտով։ Ավարտվում է այնքանով, որ Դավթի անեծքը ճակատագրական է դառնում Մհերի համար եւ նա մնում է անզավակ, որով եւ սպառվում է Սասնա ցեղը։ Հայր եւ որդի կոնֆլիկտի մոտիվի անուղղակի արտացոլումներ կարելի է համարել եւ Փոքր Մհերի ճյուղի եւս երկու դրվագ։ Դավթի մահվանից հետո Մհերը վերադառնում է Սասուն եւ ապրում է իր հորեղբոր՝ Ձենով Հովհանի մոտ (իրականում Հովհանը Մհերի պապու եղբայրն է, բայց էպոսում կոչվում է հորեղբայր)։ Սակայն շուտով Հովհանի կնոջ պատճառով, որը փորձում էր գայթակղել Մհերին, կոնֆլիկտ է առաջանում եւ Մհերը ստիպված է նորից լքել Սասունը։ Հորեղբորը այստեղ կարելի է դիտարկել որպես հոր փոխարինող եւ համապատասխանաբար մեկնաբանել դրվագը։ Էպոսի ավարտին էլ Ագռավի քարում փակվելուց առաջ Մհերը կռվի է կանչում Աստծոն։ Աստված ուղարկում է Մհերի դեմ իր յոթ հրեշտակներին, որոնց հետ կռվում Մհերը ուշաթափ է լինում, քանի որ կորցրած է լինում իր նախկին ուժը։ Աստծո հետ պատերազմը եւս կարելի է մեկնաբանել որպես հոր դեմ որդու ապստամբության մի տարբերակ։ Վերջապես, ուշադրություն արժի դարձնել Փոքր Մհերի ճյուղի այն հատվածի վրա, երբ Բաղդադի թագավորը առաջարկում է Մհերին իր փոխարեն թագավոր դառնալ, ինչին ի պատասխան Մհերն ասում է. “Ես Դավթի տղա Մհերն եմ, մենք թագավոր չենք էղնի”։

Այսպիսով նշված մոտիվի կարեւոր դերը էպոսում ակնհայտ է։ Հիմա փորձենք ուրվագծել, թե որտեղ կարելի է փնտրել այս երեույթի մեկնաբանությունը։ Իհարկե հոր եւ որդու կոնֆլիկտը տարածված մոտիվ է բանահյուսության մեջ։ Բայց այդքանով դեռ ոչինչ ասված չէ։ Օրինակ եթե վերցնենք այլ ժողովրդների մի քանի էպոսները՝ “Ռոլանդի երգը”, “Նիբելունգները”, “Բեովուլֆը”, “Իմ Սիդի երգը”, “Կալեվալան”, “Սիգուրդի երգը”, “Մահաբհարատան”, “Ռամայանան”, “Շահնամեն”, “Իլիականը”, “Էնեականը” եւ այլն, ապա դրանցից որոշներում մեզ հետաքրքրող մոտիվը եթե նույնիսկ առկա է, ապա երկրորդական դրվագներում եւ առանցքային դեր չի կատարում։ Մինչ Սասնա Ծռերում այն ոչ միայն հաճախ հանդիպող է երկրորդական դրվագներում, այլեւ կատարում է կարեւոր կառուցվածքային դեր՝ սկզբանվորելով եւ ավարտելով էպոսը, ինչպես նաեւ հանդես գալով 4 ճյուղերից 3-ի սկզբնամասերում։ Հայտնի է նաեւ, որ հայր եւ որդի կոնֆլիկտը կարեւոր դեր է խաղում հոգեւերլուծության ֆրոյդյան դպրոցում։ Սակայն զուտ ֆրոյդյան մեկնաբանություն տալով էպոսի այս առանձնահատկությանը եւս ոչնչի չենք հասնի, քանի որ ընդամենը հերթական անգամ կփաստենք, որ, այո՛, էդիպոսյան բարդույթը ունիվերսալ տարածում ունի։ Հետեւաբար մեկնաբանությունը պետք է փնտրել հայկական մշակույթի համատեքստում, իսկ որդու եւ հոր կոնֆլիկտն էլ հասկանալ ոչ թե կենսաբանական, այլ մշակութային իմաստով՝ որպես ապստամբություն հայրական մոդելի դեմ, որն է աստիճանակարգային եւ ավտորիտար իշխանությունը բառիս լայն իմաստով՝ հեղինակություն, ընդունված կարգ եւ այլն։ Առաջին հայացքից դա դժվար է։ Հայկական ավանդական կենցաղային մշակույթը շեշտված հայրիշխանական բնույթ ունի եւ որդիների ապստամբությունը հայրական իշխանության դեմ դրա տեսակետից ամենամեծ հանցքանք կարող է դիտվել։ Բայց եթե դիտենք հայ մշակույթը արտաքին աշխարհի նկատմամբ, ապա այստեղ, թերեւս աղերսներ գնտնենք էպոսի արտացոլած մոդելի հետ։ Ճիշտ է այստեղ մենք մի խանգարող հանգամանք ունենք։ Դա նոր ժամանակների մեր պատմագրության մեջ ընդունված ազգային-ազատագրական բացատրական մոդելն է, որով գրեթե ողջ հայոց պատմությունը մեկնաբանվում է որպես քաղաքական ապստամբությունների մի շարք։ Այս մոդելը ժամանակին ներմուծվել է եվրոպական պատմագրությունից, բայց միահյուսվել է մեր միջնադարյան պատմագրության բացատրողական մոդելի հետ, եւ այսօր կատարում է գրեթե միանշանակ բացասական դեր հայ պատմության ընկալման առումով։ Արտաքուստ այս մոդելը պետք է օգնի էպոսի հիմնական մոտիվը մեկնաբանելու մեր գործում, բայց իրականում միայն խանգարում է, թեքուզ այն պատճառով, որ ապստամբություն հասկացողությանը տալիս է զուտ քաղաքական բնույթ, եւ մյուս կողմից իր շաբլոնային բնույթ ստանալու պատճառով թույլ չի տալիս արտաքուստ ծանոթ երեւոույթները թարմ հայացքով ընկալել։

Ինչեւէ։ Դժվար չէ նկատել, որ հայ մշակույթը մի տեսակ ապստամբական դերում է գտնվում արտաքին աշխարհի դեմ։ Այդ դերի գաղափարախոսական հիմքերի ձեւավորումը կարելի է տեսնել 5-6 դդ.-ում։ 5-րդ դարում հայերը ապստամբում են եւ առանձնանում Արեւելքից (Ավարայր), իսկ 6-րդ դարում սահման են գծում նաեւ Արեւմուտքի հետ (եկեղեցիների բաժանում, հունաբան դպրոցի գործնեություն, որը հայացնում է ժամանակի ողջ գիտական եզրաբանությունը եւ հիմք դնում հայերենի լեզվական պուրիզմին եւ այլն)։ Այդ ժամանակ է, որ Խորենացու շնորհիվ վերջնական տեսք է ստանում հայերի ծագման ավանդազրույցը Հայկի եւ Բելի մասին։ Մենք չիգիտենք, թե ինչպիսին էր այն մինչեւ Խորենացին, ինչքանով հեռու էր կամ մոտիկ մեր իմացած տարբերակին։ Բայց Խորենացու մեկնաբանմամբ հայոց ծագումը եւս դառնում է ապստամբության արդյունք։ Իհարկե Հայկ ու Բելին չենք կարող դիտել որպես որդի եւ հայր բառացի իմաստով։ Սակայն սիմվոլիկ իմաստով Հայկի արարքը կարող է դիտվել որպես խզում հայրական մոդելի հետ՝ Բելի ստեղծած համաշխարհային տիրակալության գաղափարի ժխտում։ Ընդ որում, սպանելով Բելին, Հայկը չի զբացեղնում նրա տեղը, ոչ էլ ստեղծում է առանձին տէրություն, այլ ընդամենը առանձնանում է Բելի ստեղծած կայսերական տարածքից։ Ո՛չ Հայկը, ո՛չ նրա մերձավոր հետնորդները թագավորներ չեն կարգվում։ Եվ այստեղ է, որ զուգահեռ կարելի է անցկացնել Փոքր Մհերի խոսքի հետ՝ “մենք թագավոր չէնք էղնի”։ Այս ավանդազրույցը եւս ունիկալ է, քանի որ աշխարհի ոչ մի ժողովուրդ, կարծես թե, չի կապում իր ծագումը ապստամբության հետ։ Հետեւաբար ապագայում պետք է փորձենք գնտենք այս ֆենոմենների ավելի խորքային բացատրությունները։

Հոդվածի հիմնական մտքի հղացման համար պարտական եմ իմ ընկեր Հարություն Ալավերդյանին:

Circle.Am: Rating and Statistics for Armenian Web Resources

Advertisements

8 responses to “Սասնա ծռեր. որդիների ապստամբությունը

  1. Ծանուցում՝ Հին հոդվածներից « Ուստա Հրանտի արհեստանոց

  2. Վազգեն Ղազարյան

    Հրանտ ջան, մի քանի բան էլ ես ավելացնեմ 🙂

    Փոքր Մհերի կռիվը աստծու դեմ էպոսի ցիկլի փակումն է, որովհետև Սասնա տոհմն առաջացել էր, կարելի է ասել, հենց աստծուց և նրա շնորհով… Փոքր Մհերը վերջնական ապստամբությունն է ու պարտությունը… սա նաև ցույց է տալիս, որ մոդելը մարգինալ է, որովհետև քո արած վերլուծության մեջբերումների համաձայն.
    1. Սասնա տոհմը թագավոր չի դառնա,
    2. Սասնա տոհմը դատապարտված է պարտության,

    Ու ևս մի հետաքրքիր բան… Յոթ հրեշտակները… Արի հաշվենք Սասնա տոհմի նահապետներին… Սանասար, Բաղդասար, Մեծ Մհեր, Ձենով Հովան, Վերգո, Դավիթ և Փոքր Մելիք… Ուղիղ 7-ն են: Ուստի ինչ-որ առումով, այս 7 հրեշտակները մարմնացնում են բոլոր նահապետներին: Ու սա պայքար էր բոլորի դեմ: Բայց ի վերջո հաղթում է “Հայրը” (աստծո տեսքով), իսկ Մհերը փակվում է ինքն իր մեջ՝ այն դռան ետևում, որից առաջ դուրս էր գալիս (հինարևելյան Միհրական մոդել), այսինքն մեկուսանում է արտաքին աշխարհից:
    3. Մհերը (հայկական քաղաքակրթությունը) դուրս կգա միայն երբ “գարին դառնա հանց ընկույզ մի” և աշխարհից վերանա անարդարությունը:
    Էպոսում աշխարհի վերահսկվում է աստծո կողմից, այն նույն “Հայր” աստծո: Եվ աշխարհն անարդար է: Ուստի ստացվում է, որ Սասնա տոհմը տեղ ունի այն աշխարհում, ուր աստված պարտվել է! Քանի որ միայն այդ ժամանակ է, որ “գարին կդառնա…”:

    Այսինքն, շարունակելով քո վերլուծությունը, հանգում ենք մի կարևոր մտքի: Հայկական աղանդավորական շարժումներին ու դրանց պարտությանը միջնադարում: Եվ այստեղ է նաև, որ հիշեցի Ստեփանի հոդվածները առ այն, որ հայկական աստվածաբանական միտքը ոչ մի ներդրում չունի համաշխարհային աստվածաբանության մեջ: Բայց ներդրում ունի դրան հակադրվելու մղումը և մեծ ներդրում ունի! Ահա ևս մի կետ:

    4. “հայ մշակույթը մի տեսակ ապստամբական դերում է գտնվում արտաքին աշխարհի դեմ։” Դե, կարծում եմ, սա շատ ավելի հին պատմություն ունի… Հայկական Լեռնաշխարհի մասին հին աղբյուրներում խոսվում է հիմնականում ապստամբությունների հետ կապված՝ Հայասա, Նաիրյան երկրներ, Շուբրիա, Ուրարտու, ավելի ետ չեմ ուզում գնալ, որովհետև շատ հարցեր են առաջանում, այդ թվում և ինձ մոտ; հայկական աղբյուրներում՝ Հայկ, Արա, Սկայորդի, Արտաշես; հունահռոմեական՝ Զարիադես, Արտաքսիաս, Տիգրան Մեծ, վերջինս գրեթե ամբողջությամբ է ներառվում այս համատեքստում (պարթևների՝ հավանաբար հենց նախահայրերի, հետ մրցակցության առումով), միայն այն բացառությամբ, որ թագավոր դարձավ և այն էլ արքայից արքա; աքեմենյան՝ Դադարշիշ, Ար(ա)քա… և այլն, և այլն: Սեփական պատմագրությունը սկսվում է վերջին թագավորի՝ Արտաշեսի դեմ նախարարների ապստամբության ժամանակներում…

    Շնորհակալ եմ հետաքրքիր հոդվածի համար :)))

  3. Վազգեն ջան, քեզ շնորհակալություն մեկնաբանության ն համար: Իրականում խնդիրն էն ա, որ թե իմ հոդվածը, թե քո մեկնաբանությունը խոսում է բազմաթիվ անհայտների մասին, ինչը ցավալիորեն ցույց ա տալիս մեր պատմագիտության մեծ բացերը: Ի վերջո մեկ հոդվածով անդրադառնալ այնպիսի մի հարցերի, որոնք գիտականորեն լուսաբանված չեն, միտեսակ հուսահատական փորձ է, ու իմ` պատմությամբ չզբաղվելու ինքնամեղադրանքի մեղման փորձ:
    Հերով գնանք քո ասածներով, ու տեսնենք նաեւ էդ բազմաթիվ անհայտները:
    1. “Թագավոր չի դառնա”: Էս ֆրազը երեւի թե հոդվածից պետք էր հանել, որովհետեւ թեեւ ինձ թվում էր, որ էդտեղ կապ պիտի լինի ապստամբության հետ, բայց ի վերջո միտքը հոդվածի ներսում նորմալ զարգացում չստացավ էդ ասպեկտով: Հնարավոր ա նաեւ, որ էդ ֆրազը էպոսի մի երկրորդական ճյուղից ա, եւ սովետի ժամանակ մտցրել են հիմնական պատման մեջ: Բայց եթե այդպես չէ, ուրեմն հետաքրքրիր ֆրազ ա, որ արժի ուսումնասիրել: Բազմաթիվ ասպեկտներ կարոց ա ունենալ, բայց հոդվածում կրկնեմ, դա ավելորդ էր, որովհետեւ զարգացման տեղ չուներ:
    2. “Դատապարտված ա պարտության”…Իմ մոտ տենց մտքի միտում ես չեմ տեսել: Գոնե չեի ուզենա ընդհանրացնել դա հայ քաղաքակրթության վրա: Որովհետեւ ես չեմ համարում, որ նա պարտված ա: Հայ լինելը շատ հետաքրքրիր ա շնորհիվ հենց ժամանակին արված քաղաքակրթական ընտրության: Իսկ ում հետաքրքրիր չէ, նա կամ բայղուշանում է, կամ չվում արտերկիր ու էնտեղից բայղուշանում:)) Չնայած, շատ չծավալվեմ, որովհետեւ քո միտքը լավ չեմ ըմբռնել էս կոնտեքստում:
    3. 7 հրեշտակը շատ հետարքրիր ա, բայց ես կզգուշանայի նույնացումից, քանի որ ինքնդ էլ գիտես, թե 7 թիվը ինչ տարածվա բան ա: Ամեն ինչից էլ կարա լինի 7 հատ: 🙂
    4. Մհերի փակվելը: Միհարականությունն ու հայ քաղ-նը արի լրիվ չնույնացնենք: Չնայած միհրականության ազդցեցությունը շատ հետարքրիր թեմա է, որը կարծում եմ դեռ շատ մկերեսային է շոշափվել գիտության մեջ: Ես մի շատ կոպիտ բաժանում ունեմ` Բագրատունիներ-Միհր, Մամիկոնյաններ-Վահագն: Լրագրում շատ վաղուց գրել էի, հեսա ստեղ էլ կդնեմ: Այսինքն, մենք ունենք երկու տարր:
    5. “Աստված պարտվել է”: Եթե կարդացել ես Արծվում իմ հոդվածը, ես Աստծո տակ երկու հակադիր բան եմ փորձում հասկանամ: Մեկն` իմաննենտ աստվածը, Տիեզերքի շարժիչը, որը թագավորների հայրն ա, մյուսը անդրանցականը, որը Չկա, եւ որը ապստաբների ու զանցառուների Աստվածն է: Այսինքն, ես կարծում եմ, որ Աստված կա, եւ դա ոնց որ թե “վատ” աստվածն ա, ու Չկա, ու էդ չեղածը` “լավն” ա, բայց սա լրիվ այլ թեմա է: Ուղղակի հիշեցի, որտեւ ինձ թվում ա Մհերը հենց էդ տիեզերական աստծո դեմ ա: Այսինքն, սա գնոստիկական մոդել ա մեծ հաշվով, ու ստեղից էլ գալիս ենք նույն պավլիկյաններին, որոնք ի վերջո գնոստիկ են:
    6. Հայ աղանդավորների մասին նկատառումդ հետաքրքիր էր: Չգիտեմ, կարելի է իրանց կապել էպոսի հետ: Բաց նախ պետք է նարնց մի լավ ուսումնասիրել, ու անել դա ճիշտ կոնտեքստի մեջ, որովհետեւ գնոստիցիզմից ու մանիքեությունից դուրս նրանք անհասակնալի են:
    7. Ստեպի էդ կարծիքի դեմ ես շատ եմ պայքարում, նաեւ այն պատճառով, որ էդ թեմաներով մեր մոտ կարծիքներ արտահայտող առհասարակ չկան, իսկ Ստյոպը փաստորեն մենաշնորհ է ստանում, որով եւ իրա միքտն էլ քարանում ա: Իսկ առհասարակ ես միշտ վախենում եմ տենց ընդանրացումներից` ոնց կարող ա ճիւշտ լինել մի պնդում, որ ասում ա` դարերի ընթացքում մի բան ա եղել, որ ոչինչ ա եղել, ոչ մի իմաստ չի ունեցել: Սա ինքնին կասկած է առաջացնում ու հակապատմական ա թվում: Իսկ քո ասած քննադոտաղակոնւթյունը, հակադրությունը արդեն ինքնին մեծ ներդրում ա, որը դու էլ նշել ես: Հայ աստվածաբանությունը ընդդիմադիր դեր ա կատարել, իսկ Ստեպը դրանից մի տեսակ ամաչում ա, ուզում ա, որ մենք ճիշտ պուպուշ բալա եղած լինեինք: Նրա ասածի հոգեբանական հիմքը մեծ հաշվով էն ա, որ մենք ով ենք, որ աշխարհին հակադրվենք, տենց հավակնություն ունենանք, որ մենք մի բուռ հայերս ավելի լավ ենք հասկացել քրիստոնեությունը քան Հռոեմն ու Պոլիսը: Սա չվախենամ ասել, հիմքում գուցե ռուսհայի վախն ունի հայկական բնիկ մշկույթից:
    8. Իսկ քո վերջին կետի միակ պատասխանն էն ա, որ քանի դեռ չունենք հայ պատմության նոր` քաղաքակրթական համափարփակ ուսումնասիրում, մեր պատմությունը մնում է անհասկանալի փաստերի ժողովածու: Նոր բացատրական մոդելի պակաս ունենք: Մերը դեռ 19 դարի վերջին գիտության մակարդակում ա: Դրա համար էլ մասնավոր հարցերը չի լինում լուծել` ընդհանուրի բացատրություն չունենք: Լավ ա, իհարկե, որ գոնե 19 դարի վերջին հասել ենք շնորհիվ էն հին սերունդի, բայց հետնորդները իրանց գոչրն առաջ չեն տարել, ինչի համար էլ մերսի Ստալին պապիկին, իհարկե:

  4. Բարև Ձեզ պարոն Ուստա Հրանտ:

    Շատ հետաքրքիր վերլուծություն եք ներկայացրել:
    Ես իհարկե համաձայն չեմ Ձեր շատ ու շատ մոտեցումներին, սակայն դա էական չէ: Ամեն մարդ ունի իր տեսակետն ու այդ տեսակետը ներկայացնելու իրավունք:

    Ես մի հարց ունեմ Ձեզ:

    Ես մի փոքրիկ Կայք եմ բացել, ընդամենը մի քանի օր առաջ: Եվ ահա իմ կայքի “Գրադարան” բաժնում հավաքում եմ “Սասնա Ծռեր” էպոսի հետ կապված վերլուծություններ: Եվ եթե Դուք դեմ չեք, ապա մեծ սիրով Ձեր հոդվածն էլ կտեղադրեմ այնտեղ: Իմ Կայքը ոչ մի կոմերցիոն նպատակներ չի հետապնդում և մուտքն ազատ է: Պետք է ուղղակի Googl-ի որոնման պատուհանի մեջ հայերեն գրել “Արմենոիդների էպոսներ” ու որոնել: Բացվող կայքերից ամենավերևինը, որի վրա գրված է “Հեղինակի մասին…”, իմն է:
    Եթե համաձայն եք, ապա խնդրում եմ այս հոդվածը ուղարկել էլ. փոստի միջոցով:

    Շնորհակալություն, անկախ Ձեր որոշումից:
    Խորին հարգանքներով` Վարդան Սեդրակյան:

  5. Վարդան ջան, կներեք, որ ուշացումով եմ պատասպխանում: Իհարկե, հանգիստ դրեք նյութս: Ես միայն շնորհակալ կլինեմ: Առհասարակ ես հեղինակային իրավունքի մեծ երկրպագու չեմ: Էնպես, որ նյութերիս հետ կարող եք ազատ վարվեք` կարեւորը միտքը տեղ հասնի: 🙂

  6. Հարգելի Ուստա Հրանտ:

    Շնորհակալություն:
    Բայց մի խնդրանք էլ ունեմ: Իմ կայքի գրադարանում, բոլոր հեղինակները ներկայացված են լուսանկարով: Վատ չէր լինի, որ Ձեր լուսանկարն էլ ունենայի, թե չէ Ձեր Բլոգի Լոգոն տեղադրելը մի քիչ հարիր չէր լինի:
    Իմ էլ Փոստը vardan.sedrakyan@gmail.com.

    Սպասում եմ Ձեր պատասխանին:
    Ցտեսություն:

  7. Սուրեն Սեմերջայն

    Բարև Ձեզ Հրանտ:

    Շնորհակալություն շատ հետաքրքիր հոդվածի համար: Եթե թուլ տաք մի երկու նկատառում այստեղ բերեմ:
    Հայր և որդի (իսկ լայն առումով ծնողներ և երեխաներ) կոնֆլիտը ներկայացված է “Թեբեական” շարքում, որտեղ Էդիպի և Փոքր Մհերի միջև կարելի է որոշակի զուգահերռներ նունիսկ անցկացնել:
    Իսկ Տրոյայի համար մղվող պատերազմի ակունքում ընկած էր Թետիսիորին( որին աստվածները կնության էին տալիս քանզի վախենում էին այն կանխագուշակումից, որ նրա և Զևսի ապագա որդին գահնկեց կանի իր հորը) և Պելևսի հարսանիքը: Թվում է թե ապագա պատերազմը մի տեսակ փոխահատացում էր “ամենաբարձր” մակարդակում որդի-հայր բախումներից խուսափելու համար:
    Եվ վերջապես որդի-հայր կոնֆլիկտը շատ լավ է ներկայացված և առանցքային տեղ է զբաղեցնում նաև “Արտուրական” ցիկլում:

    ԱԿարծում եմ այքան էլ միայնակ չենք “հայր-մերժողականության” գործում 🙂

  8. Սասնա տոհմը եղել է ու կմնա թագավորական, ինչքան էլ վոր ձեր նման գիլգամեշներն անամոթաբար փորձեն ամեն ինչ խեղաթյուրել.

Թողնել պատասխան

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Փոխել )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Փոխել )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Փոխել )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Փոխել )

Connecting to %s