Օրվա լավագույն նյութը

ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԻՑ ՍՆՎԵԼՈՒ ԻՆԵՐՑԻԱՆ
Հովհաննես Հովհաննիսյան
http://lragir.am/armsrc/comments30369.html

Անկախ Հայաստանի պատմությունը ցույց է տալիս, որ հանրային գիտակցությունը, մամուլը, մտավորականությունը հասարակության մեջ տեղ գտած բոլոր անհաջողությունների, արտաքին քաղաքականության մեջ կրած պարտությունների համար մեղավոր է համարում միայն ու միայն մեկ համակարգային մարմնի` իշխանությանը: Իշխանությունն է մեղավոր հացի թանկացման, մարդկային հարաբերություններում նոր որակների բացակայության, «եվրոպական ախտերի» և բազմաթիվ այլ թերությունների համար, որոնք խանգարում են հասարակական առաջընթացին ու պետության հզորացմանը: Ճիշտ է արդյոք նման բացարձականացված մոտեցումը: Իմ կարծիքով, նմանատիպ կարծիքի մեջ առավելապես գերիշխում է սուբյեկտիվության գործոնը, իսկ նշված անհաջողությունների համար իշխանության կողքին ամբողջապես պատասխանատու են նաև ընդդիմության ներկայացուցիչները կամ էլ ընդդիմությունը որպես համակարգային ամբողջություն:

Վերջին շրջանում մամուլում անընդհատ բերվում է եվրոպական մի շարք առաջադեմ երկրների օրինակը, որտեղ ընդդիմության առաջնորդը վարձատրվում է պետական բյուջեից իշխանությանը քննադատելու համար: Հուսով եմ, որ այդ հոդվածների կամ կարծիքների ենթատեքստում չկա այն գաղափարը, որ Հայաստանում ևս ընդդիմության առաջնորդին վարձատրեն պետական բյուջեից, չնայած չեմ բացառում դրա հավանականությունը: Չեմ բացառում, քանի որ իշխանությունը հնարավորություն կստանա որոշելու ընդդիմության առաջնորդին, ու ասենք կարող են ընդդիմության առաջնորդ դառնալ Արտաշես Գեղամյանը կամ Արթուր Բաղդասարյանը և ամսական մի կլորիկ գումար ավելացնել իշխանական աղբյուրներից սնվող նրանց ֆինանսական երակներից մեկին: Այդ քայլը ևս մեկ քայլ կլինի իշխանություների կողմից լյումպենի գիտակցության վրա ազդելու և ցույց տալու, որ յուրաքանչյուր համակարգային պետք է կապված լինի միայն ու միայն իշխանությունների հետ:Հենց այստեղից էլ ցանկանում եմ սկսել, քանի որ ընդդիմության լինելիության ճանապարհին միակ ու ամենահիմնական խոչընդոտը ոչ թե գաղափարականն է, այլ համակարգայինը: Գաղափարականը կարելի է դիտարկել հենց այդ համատեքստում, քանի որ որևէ ոչ գաղափարական ուժ առանց իշխանական լծակների համակարգային դառնալու շանսեր համարյա թե չունի:

Համակարգային ուժ դառնալու առաջին նախապայմաններից մեկը, կարծում եմ, ներքին, կուսակցական կամ էլ ընդդիմադիր դաշինքի ներսում գոյություն ունեցող բազմախոհությունն է կամ դեմոկրատական սկզբունքների կիրառելիությունը: Յուրաքանչյուր ընդդիմադիր ուժ իշխանություն դառնալուց առաջ պետք է ապացուցի, որ ի վիճակի է իշխանություն դառնալ, լցնել համակարգի բոլոր անցքերը և կարողանալ առաջ տանել իշխանական բարդ մեքենան: Այս պարագայում ամենակարևոր գործիքը, որին պետք է տիրապետի համակարգի ապագա ղեկավարը, իր իսկ ներսում գոյություն ունեցող համակարգի կատարելությունն է: Այլ կերպ ասած, ընդդիմությունը պետք է ամեն գնով աշխատի ունենալ ընդդիմություն իր իսկ ներսում կամ էլ գոնե կարծիքների բազմազանություն: Եթե ընդդիմադիր ուժն ունենում է ներքին ընդդիմություն, բայց դրանով հանդերձ դա տեղավորվում է համակիր գաղափարական ուժերի շրջանակում, ապա ընդդիմությունը համակարգային դառնալու լավ հայտ է ներկայացնում:

Այս իմաստով հարց է առաջանում, թե Հայ Ազգային Կոնգրեսը որքանով է տեղավորվում նշված շրջանակի մեջ: Միանգամից պետք է ասեմ, որ ոչ մի կերպ, քանի որ վերջին շրջանում Հայ Ազգային Կոնգրեսի, կամ ավելի ճիշտ կլինի ասել ընդդիմության առաջնորդ Լևոն Տեր-Պետրոսյանի գծից գեթ մի փոքր շեղում ունեցող քաղաքական գործիչները համարվում են «իզգոյ», նրանց նկատմամբ կիրառվում է անտեսման կամ արհամարհման քաղաքականությունը, իսկ ՀԱԿ երիտասարդներն էլ շատ հաճախ դժգոհում են, որ իրենց առաջադեմ գաղափարները բախվում են պատերին ու որևէ մեկի կողմից լուրջ քննարկման կամ ուշադրության չեն արժանանում: Մյուս կողմից էլ պետք է նշել, որ ՀԱԿ-ին քննադատելու մեջ դրական մի միտում է նկատվում, քանի որ ժողովրդական խոսքով ասած՝ «քննադատում ես նրան ում դրական փոփոխությունն են ուզում տեսնել»:

Ճշմարտության առջև չմեղանչելու համար պետք է նշենք, որ մերօրյա ընդդիմության շարքերում է գտնվում հայ հասարակության առաջադեմ ու ինտելեկտուալ զանգվածը, քանի որ ինտելեկտ ունեցող ու էթիկայի նորմերին տիրապետող հոմո սափիենսը չի կարող չքննադատել ընտրությունների կեղծման ճանապարհով իշխանության եկած ուժերին, սակայն միևնույն ժամանակ այդ ինտելեկտ ունեցող մարդիկ սիրում են, որ իրենց ղեկավարությունը լսում է իրենց կարծիքը, որոշումների ընդունման գործընթացում ներառում նաև իրենց առաջարկներն ու առաջնորդվում այն նույն կոդեքսներով, էթիկայի նորմերով, որով սովոր են ապրել իրենք: Իսկ եթե ընդդիմությունը ևս անտեսում է իրենց այդ բնական իրավունքը ու որևէ կերպ հաշվի չի նստում իրենց գաղափարների հետ, ապա այդ ուժերը ժամանակի ընթացքում մարգինալացվում են ու ընկնում պասիվ քննադատողի իրավիճակի մեջ, քանի որ թե որոշումների ընդունման գործընթացում և թե այլ հարթությունների մեջ չեն կարողանում իրացված տեսնել իրենց գլխավոր արտադրանքը` իրենց գաղափարները ու մի տեսակ համանմանություն տեսնում իշխանության ու ընդդիմության միջև` նրանց վերագրելով միևնույն համախտանիշները:

Այս տեսանկյունից ընդդիմության ուժը հենց իշխանության հետ չնույնանալու, միևնույն մեխանիզմներով չառաջնորդվելու, որոշումների ընդունման միևնույն համակարգը չկիրառելու ու ներփակ համայնք չդառնալու մեջ է: Վերջերս ազգագրագետ Աղասի Թադևոսյանը խոսում էր այն մասին, որ հայ հասարակության մեջ կոռուպցիայի արմատները պետք է փնտրել հասարակության անդամների մեխանիկական-արյունակցական կապերի, դրանց ուժգնացման ու ծավալման մեջ: Գաղտնիք չէ, որ Հայաստանում գործող կուսակցությունների կամ էլ դրանց իմիտացիաների մեծ մասը կառուցվում են հենց այս սկզբունքով, որն ինքնին բացառում է գաղափարական միասնությունը, իսկ եթե հաշվի ենք առնում Հայաստանի Հանրապետության տարածքային սահմանափակությունը, ապա պարզ է դառնում, որ Հայաստանում մեխանիկական կապերը ոչ միայն գնալով չեն թուլանալու, այլ ավելի են ուժեղանալու: Վկան վերջին շրջանում «միջկուսակցական» ամուսնություններն են, որով ավելի են ամրապնդվում այդ կապերը ու էլ ավելի անհույս վիճակում հայտնվում այդ կապերից դուրս մնացածները: Եվ որքան հայտնի է, այդ կապերից դուրս է մնում հասարակության այն զանգվածը, որը չի տիրապետում ֆինանսական ու իշխանական մեծ լծակների, որևէ կերպ ցանկություն չունի մտնել այդ ցանցային կառուցվածքների մեջ մի կողմից, իսկ մյուս կողմից էլ չունի դրա համար անհրաժեշտ մեխանիզմները, և նրա միակ հույսը մնում է ընդդիմադիր դաշտը ներկայացնող քաղաքական ուժը կամ ուժերը: Միայն այս պարագայում նա կարող է իրեն իրացված զգալ և հույս ունենալ, որ ապագայում կարող է ի կատար ածել իր ծրագրերը բաց համակարգին բնորոշ մեխանիզմների գործառնության միջոցով: Սակայն եթե այլընտրանքային ընդդիմադիր միակ հույսը մնացած ուժը ևս գտնվում է ներփակ համայնք դառնալու ճանապարհին, որտեղ լսելի են լինում միայն յուրայինների ձայները, որտեղ չեն ընդունվում այլընտրանքները, որտեղ նոր գաղափարներին նայում են կասկածամտորեն, որտեղ սկսում է ձևավորվել միահեծան իշխանություն, որտեղ դեռևս մնում են հազարավոր չճշգրտված հարցեր ու որտեղ ներքին կապերը դեռևս գաղափարականի չեն վերածվել, ու նրանց սպառնում է մեխանիկական կապերով ամրապնդվելու վտանգը:

Ներփակ համայնքներին բնորոշ է ևս մեկ համախտանիշ, որը վերջնականապես կարող է դուրս մղել այդ քաղաքական ուժին իշխանության թատերաբերմից կամ էլ վերածել կայուն ընտրազանգված ունեցող ու խորհրդարանում մշտական ներկայացուցչություն ունեցող քաղաքական ոչ հիմնական ուժի: Այդ է պատճառը, որ անկախ ամեն ինչից, Դաշնակցությունը մշտապես հայտարարում է, որ իր կայուն տեղն ունի խորհրդարանում, որովհետև բավական ամուր արյունակցական կապերի համակարգ է ստեղծել տարիների ընթացքում, սակայն միևնույն ժամանակ այդ «կայուն ընտրազանգվածից» այն կողմ այն անցնել չի կարող, քանի որ այն սնվում է տարիների ընթացքում իր կուտակած կապիտալից ու դրանով հանդերձ բացառում նոր մոտեցումները, նոր գաղափարներն ու նորարարությունը քաղաքական դաշտում: Պատմության նկատմամբ ուտիլիստական մոտեցումը հղի է քաղաքականից պատմական ուժի վերածվելու վտանգով նույնիսկ այն ժամանակ, երբ քեզ թվում է, թե դու ակտիվ քաղաքականության մեջ ես, սակայն ակամայից արդեն վեր ես ածվել պատմությամբ սնվող ու պատմությունը սպառող մի «ծերուկի»:

Նորանկախ Հայաստանի քաղաքական դաշտում առաջին անգամ պատմությունից սկսեց սնվել Վազգեն Մանուկյանը, որը մինչ օրս չի հասկացել, որ այդ ռեզերվը նա սպառել է հենց 1996 թվականին: Այդ նկատառումից ելնելով էլ պատմության նկատմամբ սպառողական մոտեցումն առաջարկում եմ անվանել «վազգենմանուկյանական» սինդրոմ: Դաշնակցությունը միևնույն մոտեցումը կիրառում է Հայ դատի ու Հայոց ցեղասպանության նկատմամբ, իսկ Եղեռնի զոհերի հիշատակին նվիրված տարածքում հանրահավաք անելն արդեն տեղավորվում է լրիվ այլ հարթության մեջ:

Այս տեսանկյունից յուրաքանչյուր քաղաքական ուժի համար անբուժելի հիվանդություն կարող է դառնալ «վազգենմանուկյանական» սինդրոմով վարակվելու վտանգը, որը հնարավոր է հանգեցնի ներփակ համայնքի ու համախոհներին վերածի «վկաների»: Եթե այս հանգամանքը իշխանության համար տանելի է, քանի որ ֆինանսական ու այլ ռեսուրսների հաշվին այն կարող է դիմադարձ կանգնել սույն երևույթին, ապա ընդդիմության համար, որը փորձում է իշխանություն դառնալ, այն իր մեջ ռեալ վտանգներ է պարունակում:

Եթե մինչև Լևոն Տեր-Պետրոսյանի ակտիվացումը ընդդիմադիր շատ գործիչներ ապրում էին 88-ով, ապա վերջին շրջանում ընդդիմադիր զանգվածի ու ընդդիմադիր կուսակցությունների մոտ սկսում է ձևավորվել 2008 թ. փետրվարյան 10-օրյա պայքարի հիշողությամբ ապրելու վտանգը: Ահա այստեղ է, որ թաքնված է իրական վտանգը՝ ընդդիմադիր այս ուժի՝ պատմական թեզերով ապրող մեռած մի մարմնի վերածվելու առումով ու, ըստ իս, այն պետք է շարժվի վերակառուցումների ճանապարհով, առավել մեծ չափով երիտասարդների (ոչ պոլիտբյուրոյական ոգով) ներառելով որոշումների կայացման (եթե նմանատիպը կան) մեխանիզմների մեջ, առավել պարզեցնելով ու թափանցիկ դարձնելով այդ որոշումների ընդունման համակարգը, փորձելով կառույցը չվերածել տոտալիտար մի սուբյեկտի, որտեղ ամեն ինչ կախված է մեկ մարդու որոշումից ու կառույցի ճակատագիրը ևս կախված է մեկ մարդու ճակատագրից:

Այս փոփոխությունները կատարելու պարագայում է միայն հնարավոր ակնկալել նոր որակի ընդդիմություն ու նոր որակի ընդդիմությամբ կատարել համակարգային փոփոխություններ ու ակնկալել նոր որակի իշխանության ու հասարակության կառուցում:

ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ
Կրոնագետ, պատմական գիտությունների թեկնածու

Circle.Am: Rating and Statistics for Armenian Web Resources

Advertisements