Das Sein des Daseins besagt: Argistinini bauśini alusinini alsuisini.

Ինչի՞ց կարող էին իրար հետ զրուցել Արգիշտի արքան եւ Մարթին Հայդեգերը:
Անիմաստ հարց, որի պատասխանը ակնհայտ է` նրանք կարող էին խոսել գոյի իմաստի մասին հարադրումից (Die Frage nach dem Sinn von Sein) ինչպես եւ ցանկացած երկու մարդ: Բայց արդյո՞ք նրանց երկխոսության հնրավորությունը հիմնավորված է, այսինքն, արդյո՞ք նրանք կարող էին գտնել բավականաչափ ընդհանուր թեմաներ եւ եզրեր, որոնց շուրջ ծավալվեր երկուսի համար հետաքրքիր խոսակցություն: Կարծում ենք` այո: Նրանք կարող են զրուցել` մահվան, երկյուղի, սարսափի, կոչի, կանչի, պարտքի, մեղսակցության, ամայության եւ մի քանի այլ թեմաների շուրջ, որոնք ընդհանուր են երկուսի համար էլ: Իսկ ի՞նչ հանգամանքներով է պայմանավորված նրանց երկխոսության հնարավորություն-անհրաժեշտությունը: Երկուսի գրվածնքները` Հայդեգերի փիլիսոփայական երկերը եւ Արգիշտու արձանագրությունները որոշ ձեւական ընդհանրություններ ունեն: Այդ ընդհանրությունն է` ուշադրությունը լեզվի հնչյունական կողմի նկատմամբ` ալիտերացիայի եւ «հնչահանգության» այլ տիպերի կիրառումը: Օրինակ, Հայդեգերի մոտ` «Suchen des Seienden in seinem Daß- und Sosein», «das Gefragte bestimmt und zu Begriff gebracht werden», «Im Sein dieses Seienden verhält sich dieses selbst zu seinem Sein» եւ «Գոյի ու ժամանակի» բազմաթիվ այլ հատվածներ, որոնց պատճառով Հայդեգերի բնագիրը երաժշտական հնչեղություն է ստանում: Արգիշտու մոտ` «Alusinini alsuisini aliabade», «Haldinini alsuisini alie», «alie aluse
ini tulie aluse pitulie aluse ainiei inili dulie tiulie ulii turi» եւ այլ կաղապարային, արձանագրությունից արձանագրություն կրկնվող հատվածներում: Արգիշտու դեպքում շատ ավելի բնական է բացահայտել այս հնարքի կիրառումը, քանի որ այն արխաիկ լեզվամտածողության անբաժանելի մասն է կազմում: Բայց ինչ վերաբերվում է փիլիսոփայական տեքստերին, ապա Հայդեգերը թերեւս առաջինն է արեւմտյան ողջ փիլիսոփայական ավանդույթի մեջ Հերակլիտեսից հետո, ով իր խոսքի կարեւորագույն հատվածները կառուցում է` հաշվի առնելով հնչյունական կողմը (օրինակ, Հերակլիտեսի մոտ` αἰὼν παῖς ἐστι παίζων, πεσσεύων·): Դա, թերեւս այնքան էլ պատահական չէ, քանի որ Հայդեգերի փիլիսոփայությունը բանավեճ է արեւմտյան դասական փիլիսոփայական ավանդույթի հետ, որի սկիզբ է առնում Սոկրատեսից: Հերակլիտեսը այդ ավանդույթի նախակարապետներից էր, բայց միաժամանակ դեռեւս դրանից դուրս էր, պատկանելով նախասոկրատյանների խմբին, որոնց հաճախ է հղում կատարում Հայդեգերը: Անընդատ շարժվելով դեպի եվրոպական մտքի ակունքները` Հայդեգերը բնականորեն պետք է հասներ նախասոկրատյան շրջանին, եւ այնտեղ իրեն դաշնակիցներ գտներ: Հերակլիտեսը Արգիշտու ժամանակակիցը չէ, բայց ժամանակագրորեն մոտիկ է նրան` նրանք իրարից հեռու են մոտ 250 տարով: Իր մտածողությամբ Հերակլիտեսը միջին օղակ է Արգիշտու եւ Սոկրատեսի միջեւ: Կարող ենք արդյո՞ք Արգիշտուն էլ ինչ որ իմաստով դասել նախասոկրատյան շրջանի պրոտոփիլիսոփաների շարքին, որոշ չափով հաշվի առնելով նաեւ ուրարտական դինաստիայի բալկանյան ծագման վարկածը, եւ տիպաբանական զուգահեռ անցկացնելով Մուծածիրի տաճառի պրոտոհունական ճարտարապետական ոճի հետ: Արգիշտու ժամանակաշրջանում գրավոր խոսքը դեռ առհասարակ չէր ճյուղավորվել առանձին ժանրերի եւ ոչ միայն պոեզիայի եւ փիլիսոփայության, այլեւ պատմագրության, վարչարարական փաստաթղթերի, ինքնակենսագրության աստվածաբանության, հրապարակախոսության եւ այլնի սաղմերը գոյատեւում էին համատեղ` գրավոր խոսքի նախնական միասնականության մեջ: Բայց անմիջական փիլիսոփայություն Արգիշտու տեքստերում, իհարկե, անիմաստ է փնտրել: Ավելի հետաքրքրիր է երկու այլ ասպեկտ: Առաջին` Արգիշտու արձանագրություններում կարելի է որսալ արեւմտյան փիլիսոփայական ավանդույթի բանի եւ իշխանության նույնացման, ինչպես եւ նիհիլիզմի միտումները, որոնք ուզում էր ի հայտ բերած լիներ Մ. Հայդեգերը: Արգիշտու արձանագրություններում բանը արտահայտվում է bauše/baušini բառով, որն ունի` «բառ», «հրաման», «գործ», «իր» եւ հնարավոր է նաեւ այլ` մեզ անհայտ նշանակություններ (հաշվի առնելով ուրարտական արձանագրությունների շատ նեղ համատեքստը` կարելի է համոզված լինել, որ տվյալ բառի նշանակությունները կենդանի լեզվով շատ ավելին պետք է լինեին): Իր ունիվերսալությամբ նա իրոք կարող է համարվել գրաբարյան «բան»-ի եւ հունական «λογος»-ի ցեղակիցը: Համենայն դեպս bauše-ի թվարկված չորս նշանակություններից բոլորը, բացառությամբ «իր» նշանակության պատկանում են նաեւ λογοσ-ի իմաստային տիրույթին: Այս առումով Արգիշտին կարող է իրոք համարվել Հերակլիտեսի նախակարապետը. համեմատեք Հերակլիտեսի` «γινομένων γὰρ (πάντων) κατὰ τὸν λόγον»` «ամեն ինչ կատարվում է ըստ այդ բանի»:
Հերակլիտեսի λογοσ-ը, համաձայն որի «կատարվում է ամեն ինչ», այսպիսով, ենթատեքստում ունի «հրամանի», «ընդհանուր օրենքի» նշանակություն, ճիշտ ինչպես Արգիշտու բանաձեւը` «Haldinini bašuini»` «Խալդիի բանիւ/հրամանիւ»: Ինչ վերաբերվում է նիհիլիզմի սաղմերին, ապա, թերեւս այն կարելի է տեսնել սեպագիր արձանագրությունների կաղապարային` «qiuraani quuldini manu zadubi arnišinili ištini»` «հողն ամայի էր` առնականություններ/սխրանքներ գործեցի այդտեղ»: Այդ բանաձեւը հայտնվում է ամեն անգամ, երբ խոսք է գնում որեւէ շինարարության մասին, այսինքն այն դժվար է բառացի հասկանալ, որովհետեւ այդ դեպքում պետք է ենթադրել, որ ուրարտական արքաները գործել են ամբողջապես ամայի տարածքում: Մնում է ենթադրել, որ «ամայության» մասին կաղապարային խոսքերը ավելի շուտ խորհդանշական իմաստ ունեն: Ըստ այդմ, կարելի է ենթադրել, որ ուրարտական տիրակալի տեսակետից տարածությունն առհասարակ դատարկ է իր առնական (arnišinili) գործունեությունից դուրս, եվ իրականություն է ստանում միայն վերջինիս արդյունքում: Երկրորդ հետաքրքրական ասպեկտն այն է, որ Արգիշտու տեքստերի գրավոր խոսքի չզանազանված միասնության մեջ առավել վառ արտահայտված կարելի է համարել էքզիստենցիալ փորձի արտահայտումը, գոյության սուր վերապրումը, շնորհիվ կյանքի ու մահվան մշտական շեշտված հարեւանության:
Նկարում` «Արգիշտի» գրքի շապիկի
առաջին էջը (1929 թ.):

Դրանից է բխում Հայդեգերի եւ Արգիշտու թեմաթիկ մասնակի համընկնումները: Արգիշտու արձանագրություններն առատ են հայդեգերյան համատեքստով` մահ, սարսափ, երկյուղ, կանչ եւ այլն: Այսպես հայդեգերյան «Das Seyn ist das Nichts» («Գոյը ոչնչությունն է») կամ «Das Sein des Seienden »ist« nicht selbst ein Seiendes» («Գոյացության գոյը ինքը գոյացություն չէ») կարելի է համեմատել Արգիշտու վերոհիշյալ «qiurani quldini manu»-ի («հողն ամայի էր») հետ շնորհիվ արգիշտյան բանաձեւի վերացարկված իմաստի: Արգիշտու մյուս բանաձեւը` «luluinaui napahiaidi» («ի երկյուղ օտարների») նույնպես շնորհիվ իր անընդատ կրկնողության վերածում է Արգիշտու ներկայացված աշխարհը մի տեսակ սարսափի աշխարհի: Ու չնայած Արգիշտու երկյուղը վերաբերվում է ոչ թե իրեն, այլ միայն օտարներին, այնուամենայինիվ դա կարելի է համեմատել Հայդեգերի` «phänomenologisch das in der Angst erschlossene Seiende als solches in seinem Sein bestimmt» («երկյուղի մեջ երեութաբանորեն բացահայտված գոյացությունը կարելի է սահմանել իր գոյի մեջ»): Արգիշտու արձանագրությունների գրեթե ամեն երկրորդ կամ երրորդ տեղում անպակաս է նաեւ մահը` «Aliki zasgubi aliki sehiri agubi» («այլոց կոտորեցի, այլոց կենդանի բերեցի»), «Tarsuanarani GIBIL-bi» («բնակչությունը վառեցի»), «Ebani atubi» («երկիրը կերա»), «Turinini Haldiise» («թող ոչնչացնի Խալդին») եւ այլն, որը կարող է հուշել, որ Արգիշտու մոտ առկա էր «Die Erfahrbarkeit des Todes der Anderen und die Erfassungsmöglichkeit eines ganzen Daseins» («ուրիշների մահվան փորձը եւ ներկայության ամբողջության ընդգրկման հնարավորությունը»), կամ «Um so eindringlicher ist doch der Tod Anderer» («այնքանով ավելի համոզիչ է, երեւի, ուրիշների մահվան փորձը»), քանի որ «Der Tod ist eine Weise zu sein, die das Dasein übernimmt, sobald es ist» («Մահը գոյություն ունենալու կերպ է, որը ներկայությունը վերցնում է իր վրա, այն պահից ինչ նա կա»): Արգիշտու մահվան եւ երկյուղի աշխարհում մշտապես առկա է նաեւ «Der durch die Angst gestimmte Ruf» («երկյուղի կողմից լարված Կանչը»)` «Hutiadi Haldie di Endi IM-di UTU-di» (Կոչեցի/հարցրեցի Խալդիին, Թեյշաբեային, Շիվինիին) սկսում է Արգիշտին իր ժամանագրության յուրաքանչյուր պարբերությունը: Արգիշտու այս աշխարհը, թերեւս կարելի է լավագույնս նկարագրել Նարեկացու խոսքերով` «ձայնդ ահաւոր կրկինս հնչեցեալ ի ձորն վրէժխնդրութեան»: Թեեւ Արգիշտու արձանագրություններում չի հիշատակվում Հայդեգերի համար այդքան կարեւոր պարտքի կամ մեղքի հասկացողությունը (Schuld), սակայն այն կարելի է ենթադրել երկյուղի, մահվան եւ կանչի այդքանակ կուտակումներից հետո: Եվ այստեղ Նարեկացու հիշատակումը դառնում է ոչ պատահական: Նարեկացին կարծես գալիս է լրացնելու Արգիշտյան այդ բացը եւ կապող օղակ հանդիսանալու Արգիշտու եւ Հայդեգերի միջեւ: «Sie bringt dieses Seiende vor seine unverstellte Nichtigkeit» («երկյուղը դնում է այդ գոյացությունը իր չքողարկված ոչնչության առջեւ») եւ ուրեմն` «Das Dasein »ist« ständig schuldig» («ներկայությունը անընդատ մեղավոր/պարտավոր է»): Եվ սակայն` «Die Situation läßt sich nicht vorausberechnen und vorgeben wie ein Vorhandenes, das auf eine Erfassung wartet» («Իրավիճակը թույլ չի տալիս հաշվարկել եւ նախադրել ինքն իրեն, այնպես ինչպես որեւէ առկա, որը սպասում է ըմբռնման»), եւ այսպիսով Հայդեգերի եւ Արգիշտու խոսակցության արդյունքները մնում են անհայտ ու անկանխատեսելի, ինչպես միջուկային պատերազմի եւ միջուկային ձմռան հետեւանքները:

Circle.Am: Rating and Statistics for Armenian Web Resources

Advertisements

Թողնել պատասխան

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Փոխել )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Փոխել )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Փոխել )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Փոխել )

Connecting to %s