Հայերի ցեղասպանությունը` բյուզանդականության վերջին ժեստ

ustahrant.wordpress.com -ի Էքսկլյուզիվ (https://ustahrant.wordpress.com/2010/04/26/exclusive/)

Նյութում շարադրվածը զուտ նախնական վարկածային բնույթ ունի: Որոշ դրույթներ կարիք ունեն հետագա ստուգման` հիմնավորելու կամ հերքվելու հեռանկարով: Հեղինակն իրեն իրավունք է վերապահում հետագայում փորձարկել այլ վարկածներ, որոնց դրույթների մի մասը կարող է որոշ դեպքերում նաեւ ուղիղ հակասության մեջ մտնել տվյալ հոդվածի դրույթների հետ:

Ո՞վ է իրականացնել հայերի ցեղասպանությունը եւ տեղահանությունը 1915-ին: Հարցը թվում է ունի հստակ պատասխան: Համաձայն մեզանում տարածված կարծրատիպի այն իրականացրել են վայրենի եւ քոչվոր թուրքերը: Բայց այստեղ խնդիր կա: Քոչվորները ինչպես նաեւ վայրի ժողովուրդները կարող են կոտորել եւ ավերել, բայց տեղահանություն եւ ցեղասպանություն, այսինքն` ժողովուրդների եւ հայրենիքիների ծրագրավորված եւ համակարգված ոչնչացում չեն իրականացնում: Նախ` չունեն այդպիսի ռեսուսրներ, երկրորդը` կարծես հայտնի չեն նման օրինակներ:
Տեղահանության գաղափարը թվում է տիպիկ կայսերական գաղափար է: Ամբողջ ժողովուրդների զանգվածային տեղահանման առաջին իրականաղնողներից էին, օրինակ, Ասորեստանի արքաները` առաջին աշխարհակալները: Այս պրակտիկան հետագայում ժառանգել են մյուս աշխարհակալ տերություննեը եւ տիրակալները: Հենց մեզանում` Տիգրան Մեծը: Այն նաեւ լայնորեն կիրառվում էր Սասանյան Իրանում եւ Բյուզանդիայում: Մի քիչ ավելի բարդ է խոսել էթնիկ միավորների նպատակային ոչնչացման մասին, քանի որ այս նյութը ինձ այնքան էլ ծանոթ եւ մարսված չէ, բայց այստեղ էլ պետք է ենթադրել նույն արմատները եւ ծագումնաբանական կապը զանգվածային տեղահանության` հայրենիքի ոչնչացման հետ: Մանավանդ, որ մեր դեպքում ունենք տեղահանության անվան տակ եւ տեղահանության ընթացքում իրականացված ցեղասպանություն:
Մեր պատմությանը վերաբերվող դեպքերից հիշենք Շապուհ 2-ի կողմից իրականացված հայերի եւ հրեաների տեղահանությունը Հայաստանի քաղաքներից 4-րդ դարում, բյուզանդացիների կողմից իրականացված հայերի եւ պավլիկյան հայերի տեղահանությունները` բռնի կամ որոշ դեպքերում` «պարտադիր-կամավոր» (Վասպուրականի տեղահանությունը 11-րդ դարում), Շահ Աբասի օրոք տեղի ունեցած տեղահանումը 17-րդ դարում: Ինչ վերաբերվում է բյուզանդացիներին, ապա հայկական քաղաքակրթական նախագծի կազմաքանդումը եւ առհասարակ հայկաանության կազմալուծումը եղել է նրանց նպատակը դարերի ընթացքում դեռ սկսած Հուստինիանոսի հայտնի օրենքներից 6-րդ դարում` ձգտում, որին հետագայում տրվել է նաեւ կրոնա-դավանաբանական հիմնավորում: (Տես նաեւ` https://ustahrant.wordpress.com/2009/12/19/mashtoc/): Այդ է եղել պատճառներից մեկը, որ հայերը, այլ արեւելաքրիստոնեական ժողովրնդների նման ի վերջո նախընտրել են ենթարկվել Խալիֆատին քան բյուզանդացիներին (չնայած Խալիֆատն էլ հետագայում Հայաստանը թուլացնելու քաղաքականություն է վարել, բայց ոչ հայերի տեղահանման, այլ մահմեդականների բնակեցման միջոցով Հայաստանում): Հետաքրքիր է, որ ավելի ուշ բյուզանդաիները նույն կամ նման հիմնավորմամբ նախընտրեցին Օսմանյան դինաստիան Արեւմտյան Եվրոպայի հետ միությանը: Տեղահանությունները կազմել են նաեւ Ռուսական Կայսրության եւ ստալինյան ԽՍՀՄ-ի ազգային քաղաքականության մաս:
Ըստ այդմ, պտմական տիպաբանության տեսակետից ավելի հավանական է համարել, որ Օսմանյան կայսրությունը իրականացրել է հայերի տեղահանությունն ու ցեղասպանությունը հենց որպես կայսրություն, այլ ոչ թե որպես քոչվոր եւ վայրի թուրքերի ժառանգորդ (այսինքն, նաեւ, որքան էլ տարրօրինակ է ցեղասպանությունը հանդիսանում է յուրահատուկ քաղաքակրթվածության, այլ ոչ թե վայրիության նշան, իհարկե, քաղաքակրթության այն յուրահատուկ իմաստով, որը ներկայացնում են կայսրությունները): Ընդ որում, թեեւ հին թյուրքական` սելջուկյան ավանդույթները որոշ դեր կատարել են Օսմանյան կայսրության զինվորական եւ պետական կազմակերպության կայացման գործընթացում, սակայն թուրքական ինքնությունը շատ քիչ դեր է խաղացել օսմանյան ինքնագիտակցության համար: Ճիշտ է, այն պահին երբ իրականացվեց հայերի ցեղասանությունը Օսմանյան կայսրությունում թյուրքական ինքնության եւ պանթյուրքիզմի «բում» էր, բայց մեծ հարց է, թե իրականում ի՛նչն էր ավելի կարեւոր` ընդամենը մեկ-երկու տասնամյակի պատմություն ունեցող ազգայնական-ցեղապաշտական հռետորիկան, թե՞ ենթագիտակցության մակարդակով գործող օսմանյան կայսերական դարավոր ավանդույթի մեքանիկան:
Արեւմուտքում` միջնադարում եւ նոր ժամանակներում անտեսվել կամ չի էլ նկատվել այն հանգամանքը, որ օսմանցիները գիտակցել են իրենց նաեւ որպես Բյուզանդիայի եւ Հռոի ժառանգորդներ: Ժամանակին Եվրոպայի սարսափ իսկ հետագայում հիվանդ մարդ` անհավատ օսմանցիները Հռոմի ժառանգո՞րդ. այս պնդումը չպետք է տեղավորվեր եվրոպական աշխարընկալման մեջ: Իրականում, սակայն Հռոմի եւ Բյուզանդիայի ժառանգ լինելու օսմանացիների հավակնություները մեծ հաշվով ավելի պակաս հիմնավորված չէին քան Կարլոս Մեծի, Սրբազան Գերմանական կայսրության կամ Մոսկվայի հավակնությունները: Կրոնական գործոնը այդքան էլ էական կարող է չթվալ, եթե հիշենք, որ քրիստոնյա բյուզանդացիներն էլ հեթանոսական Հռոմի ժառանգորդն էին համարվում: Օսմանացիները ունեին նաեւ մեկ առավելություն. աշխարհագրական ժառանգությունը, ինչն այդքան էլ արհամարելի գործոն չէ որքան կարող է թվալ առաջին հայացքից: Օսմանյան կայսրության սահմանները համընկնում էին Բյուզանդայի սահմանների հետ վերջինիս ծավալման շրջանում, Օսմանյան մայրաքաղքը` Կոնստանտնոպոլիսն էր, իսկ Օսմանյան հողերի միջուկը` նախկին բյուզանդական միջուկ` Փոքր Ասիան էր:
Գրավելով Պոլիսը` օսմանյան սուլթանները յուրացրեցին կայսեր տիտղոսը (Կայսեր-ի-Ռում): Մահմեդական աշխարհում նրանք այդպես էլ ընկալվել են` Հռոմի (Ռում-ի) կայսրներ, իսկ իրենց երկիրն էլ` Հռոմ – Ռում: Այպիսի ընկալումներն աննախադեպ չէին աշխարհակալ պետությունների պատմության մեջ: Դեռեւս Հին Արեւելքում, Աքեմենյանները ընկալվել են ոչ միայն որպես պարսից արքաներ այլեւ, օրինակ, որպես Եգիպտոսի փարավոններ, եւ թագադրվել են որպես այդպիսիք: Ալեքսնադրոս Մեծը իրեն հռչակել է պարսից տիրակալ` Աքեմենյանների լեգիտիմ ժառանգ ու նույն Եգիպտոսի փարավոն, Տիգրան Մեծը` Սելեւկյանների ժառանգ եւ այլն: Լեգիտիմության նման փոխանցումը Կայսրություների միջեւ սովորական է, եւ կազմում է յուրահատուկ շթղա առաջին կայսրությունից` Ասորեստանից մինչեւ միջնադարի եւ նոր ժամանակների կայսրությունները: Ընդ որում, այս շղթայի մեջ Մերձավոր Արեւելքն ու Եվրոպան քաղաքակրթական միասնություն են կազմում: Նկատենք նաեւ, որ Հռոմի կայսեր տիտղոսը Օսմանյան դինաստիայի համար ավելի հին է քան, օրինակ, խալիֆայի տիտղոսը, որը նրանք ընդունեցին միայն 16-րդ դարում, Մերձավոր Արեւելքի եւ Եգիպտոսի գրավումից հետո: Շնորհիվ աշխարհագրական ժառանգականության գրեթե նույնն էին Բյուզանդական եւ Օսմանյան Կայսրության ծավալման եւ պայքարի ուղղությունները` Բալկաններ, Մերձավոր Արեւելք, Հյուսիսային Աֆրիկա, Հայաստան, Կովկաս: Նույնն էին մրցակիցներն ու թշնամիները Օսմանյան կայսրության գոյության սկզբնական շրջանում` Իրան, Սրբազան Հռոմեական կայսրություն, պապականություն (առհասարակ` Եվրոպա): Բացի այդ, օսմանցիների կողմից Պոլսի գրավման շրջանում քիչ չէին այն հույները, որոնք նախըտրում էին սուլթանի իշխանությունը, կաթոլիկ եկեղեցու հետ միասնության ուխտ կնքած բյուզանդական կայսրի իշխանությանը: Սուլթանի որպես կայսեր լեգիտիմության մասին հենց հույների տեսակետից կարող է մասամբ պատմել հետեւյալ պատկերը` http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/a/ac/Gennadios.jpg: Այստեղ Պոլսի հայրապետ Գենադիոսը` կաթոլիկների հետ միասնության մոլեռանդ հակառակորդը, հանձնում է Պոլիսը գրաված Մեհմեդ սուլթանին քրիստոնյա դավանանքի հիմունքները շարադրող մի թուղթ: Այսքանը ընդհանուր գծերով բյուզանդական ժառանգականության գործոնի մասին Օսմանյան կայսրության պատմության մեջ:
Օսմանյան կայսրության կողմից Հայաստանի նվաճման պատոմւթյունը որոշ առումներով հիշեցնում է բյուզանդական ծավալումը դեպի Հայկական Լեռնաշխարհ: Համենայն դեպս մեծ գայտակղություն կա թուրք-պարսկական պատերազմները Հայաստանին տիրելու կոչել նույն տարածքի համար բյուզանդա-պարսկաան մրցակցության ռեմիքս: Նույնը վերաբերվում է նաեւ Հայաստանի բաժանումներին Արեւմտյան եւ Արեւելյան մասերի օսմանցիների եւ Իրանի միջեւ, որոնք վերարտադրում է բյուզանդա-պարսկական բաժանումները: Ի վերջո թուրք-պարսկական սահմանը Հայաստանում կայունացավ մոտավորապես բյուզանդա-պարսակական երկրորդ բաժանման գծով: Եվ եթե Շահ Աբասի կողմից հայերի տեղահանումը թուրք-պարսկական հերթական պատերազմի ընթացքում կարելի է դիտարկել որպես պարսկա-բյուզանդական պատերազմի ընթացքում Շապուհ երկրորդի կոմղից իրականացված հայերի տեղահանության վերհուշ, ապա ինչո՞ւ չի կարելի Օսմանյան Կայսրության քաղաքականությունը հայերի նկատմամբ դիտարկել որպես բյուզանդական ժառանգության մաս (իհարկե ոչ միայն, քանի որ պետք է հաշվի առնենք նաեւ Խալիֆատի ժառանգության, ինչպես նաեւ Օսմանյան կայսրության յուրահատկության գործոնները):
Ըստ այդմ, հայերի ցեղասպանությունը կարող է լինել բյուզանդականության վերջին արարքը, վերջնականապես գերեզման մտնելուց առաջ: Կայսերական տիպիկ «կոսմոպոլիտներ» Թալեատը եւ այլոք` վերջին բյուզանդացիները եւ Հուստինիանոսի ժառանգները (սրանց միջեւ եղած կապի առաջին ներըմբռնումն իմ հետ տեղի ունեցավ Ստամբուլում 2008 թ-ի մայիսին, երբ, ի դեպ նշվում էր Պոլսի գրավման հերթական` 555-րդ տարեդարձը: Տես այստեղ. https://ustahrant.wordpress.com/2008/06/05/lastbutnotleast/): Աշխարհաքաղաքական տեսակետից այդքան կարեւոր չեն էթնոսները որքան պետությունների եւ ազգային խմբերի զբաղեցրած աշխարհագրական դերերը: Այս իմաստով, գործ ունենք, ընդամենը Պոլսի եի Հայկական Լեռնաշխարհի հին պայքարի հետ, որի ընթացքում Պոլսի նպատակն է եղել միացնել եւ ձուլել Հայկական Լեռնաշխարհը, ինչպես նա արել է դա Փոքր Ասիայի հետ, իսկ Հայկական Լեռնաշխարհի հիմնական ձգտումն եղել է առանձնեցումը եւ ինքնավար շրջանի ստեղծումը:
Հատկանշական է, որ գերազման մտնելուց առաջ Օսմանյան կայսրությունը կամ կարող ենք ասել նաեւ Բյուզանդական Խալիֆատը իր հետ փորձեց տանել նաեւ հայերին, եւ հակառակը` ոչնչացնելով հայերին, ոչնչացավ նաեւ ինքը: Պակաս հետաքրքրիր չէ նաեւ այն, որ Օսմանյան Կայսրության փլատակներում առաջացած հանրապետական Թուրքիան, ըստ էության սկսեց իրականացնել զարգացման հայկական մոդելը` արեւմտյան, առաջադիմական եւ ազգայնական կողմնորոշում: Բայց սա արդեն առանձին թեմա է:

Հ.Գ. Մի առանձին թեմա է նաեւ Ցեղասպանության գաղափարական հիմք հանդիսացող հայատյացության` արմենոֆոբիայի գաղափարախոսության վերլուծությունը, որը նույնպես ունի հստակ բյուզանդական ակունքներ, եւ կարող է է՛լ ավելի համոզիչ դարձնել տվյալ նյութում ներկայացված վարկածը:

Տես նաեւ. https://ustahrant.wordpress.com/2008/01/27/goodgod/

Հրանտ Տէր-Աբրահամեան

Circle.Am: Rating and Statistics for Armenian Web Resources

Advertisements

3 responses to “Հայերի ցեղասպանությունը` բյուզանդականության վերջին ժեստ

  1. Akunqnery chisht e amen inchi elaketn e,amen inch sksvum e elaketic…BAYC jamanaky hasav Germania, Anglia,masamb Rusastan,voronc qaxaqakan xaxeri hamar henc ayd jamanakashrjanum el sharunakvecin .byuzandneri verjin jesty. Che vor Germanian glxi gcec turqiayin, apa achq pakec u lrec.Es kasei byuzandnery irency vaxuc ein verjacrel,uxaki sksel ein verohishyal petutyunnery.

  2. KARCUM EM hayeri texahanutyuny irenc hayreni Anatoliayic katarecin voch te turqery ayl hreanery, jhudnery…kam jhudnery ogtagorcecin turqerin irenc npataknerin hasnelu hamar” texahanein Anatolian u darznein Israel”
    yete shpveq hreaneri het kimanaq, nranq asum en vor hrea azgy yekel e Anatoliayic..nranc bun hayreniqy Anatolian e, isk Sasunci David eposy hayery goxacel en hreaneric!!!
    Isk te inchu hayeri texahanumic heto Anatolian chdarzav Israel, da arden patmabannery tox usumnasiren

  3. lav, inchu toxenq patmabannerin, kasem, eli mi hrea asec inz vor tarazaynutyunner en sksvum jhud liderneri mijev, shatery uzum ein israel karucel mijerkrakanin kpac, vor depi ovkianos hesht yelq u mut unenan….ev ayln, nman baner

Թողնել պատասխան

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Փոխել )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Փոխել )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Փոխել )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Փոխել )

Connecting to %s