Օտարալեզու դպրոցի այլընտրանքները

ustahrant.wordpress.com -ի Էքսկլյուզիվ (https://ustahrant.wordpress.com/2010/04/26/exclusive/)

Ի՞նչ կարելի էր անել, եթե նպատակն իրոք լիներ Հայաստանը աշխարհին ինտեգրելը եւ քաղաքակրթությանը հաղորդակից դարձնելը: Մի նպատակ, որին անձամբ ես երկու ձեռքով եւ երկու ոտքով կողմ եմ:

Նախ` պետք էր իմաստավորել աշխարհից մեր մեկուսացման եւ հետամնացության պատճառները: Կամ այն բանի պատճառները, որը կոչվում է գավառականություն: Ամբողջ պարադոքսն էլ այն է, որ գավառականության ակունքները առաջին հերթին սովետական շրջանի օտարալեզու` ռուսական դպրոցներն են: Հենց Սովետական Միության ինքնամեկուսացումը («երկաթե վարագույր», «կոսմոպոլիտիզմի դեմ» ստալինյան պայքարը եւ այլն) պատմականորեն աննախադեպ իրավիճակ են ստեղծել, երբ հայ մշակույթը կտրվել է իր բնական միջավայր` արեւմտյան քաղաքակրթությունից: Որքան էլ հայկականը այդ քաղաքակրթության մեջ ծայրագավառ լիներ, բայց ծայրագավառը նույնը չէ ինչ մշակութային գեղը: Մյուս կողմից, նույնպես պատմության մեջ առաջին անգամ հայերենը վերածվեց երկրորդական արտադրանքի լեզվի` համաշխարհային մշակութային արժեքները այժմ ոչ թե թարգմանվում էին հայերեն անմիջապես բնագրից, այլ ռուսերենի միջոցով: Սրանք են գավառականության եւ հայերենի երկրոդացման իրական աղբյուրները: Արհեստականորեն ընդհատվեց հայերենի եւ հայկական մշակույթի դարավոր ավանդույթը` հաղորդակից լինել արեւմտյան մայր քաղաքակրթության արժեքներին առանց միջնորդավորման: Հայերենը իջեցվեց գաղութական լեզվի կարգավիճակի: Հետեւաբար բուժումը պետք է հիմնված լինի այս ախտորոշման, այլ ոչ թե հայերնը նորից ստորացնելու գնով:

Ինչպիսի՞ կոնկրետ քայլեր կարելի էր անել:

Իմ կարծիքով դրանք երկու ուղղությամբ կարող են ընթանան, եթե խոսքը սահմանափակենք միայն հանրակրթական դպրոցների մակարդակով:

Ուղղություն Ա. Հայերենի դասավանդման խորացում:

Ուղղություն Բ. Օտար լեզուների դասավադման խորացում:

Հայերենի առումով: Հայերենը միայն գրական արեւելահայերենը չէ: Դա նաեւ արեւմտահայ գրական լեզուն է, գրաբարը եւ հայ բարբառները: Հայերենին կատարյալ տիրապետելու համար պետք է պատկերացում ունենալ հայերենի այդ շերտերի մասին: Որն է դրա գործնական նպատակը: Լեզուն երքնից իջած ու ինքն իր մեջ ամփոփված բան չէ: Որպեսզի այն կարողանա դիմանալ մրցակցութանը եւ լինել մրցունակ մտքի եւ գեղարվեստական արժեքների արտադրության, հետեւաբար նաեւ քաղաքական արդյունավետ որոշումների ընդունման լեզու, լեզվի խնդրում պետք է համակարգված քաղաքականություն վարվի: Հատկապես գրական լեզուն չի կարող միայն ինքն իրենից սնվել: Գրաբարի, արեւմտահայերենի եւ բարբառներին տիրապետելը կամ դրանց մասին պատկերացում ունենալը մեր գրական լեզուն շատ ավելի ճկուն ու հստակ գործիք կդարձնի այն տիրապետողի «ձեռքում» («բերանո՞ւմ»): Մի խոսքով, հիմնավորումը կարելի է շատ երկար շարադրել (դրա անտիպ տեքստը արդեն համարյա պատրաստ է), կրկնեմ առաջարկը: Հանրակրթական դպրոցներում երեխաները բացի գրական արեւալահայերենը սովորելուց, պետք է պատկերացում կազմեն գրաբարի, գրական արեւմտահայերենի եւ բարբառների համակարգի մասին: Խոսքը ոչ թե խորացված կուրսի, այլ հենց պատկերացում կազմելու մաիսն է: Գրաբարի իմացությունն էլ ի դեպ, կօգնի վերականգնել հայ մշակույթի ունիվերսալ չափումը:

(Այստեղ հաշվի եմ առել միայն հանրակրթական դպրոցին վերաբերվող առաջարկները. եթե խոսքը գնար ավելի լայն դաշտի մասին, բնականաբար, այլ քայլեր կարելի էր առաջարկել հայերենի զարգացման առումով, նախ եւ առաջ` համակարգված թարգմանչական նախագիծ):

Օտար լեզուների առումով: Դասավանդվող օտար լեզուների թիվը կարելի է ավելացնել, դրանք դասավանդող դասատուներին խրախուսել եւ կազմակերպել վերապատրասման գործընթացի պարբերականությունը: Առհասարակ լեզուների դասատուների աշխատավարձը կարող է ավելի բարձ լինել քան այլ դասատուներինը:

Ցանկալի է, որ հանրակրթական դպրոցը բացի երկու` ռուսերեն եւ անգլերեն լեզվի դասավադումից, նաեւ պատկերացում տա եւս մեկ ժամանակակից եվրոպական, մեկ տարածարջանային եւ մեկ դասական լեզվի մասին: Դրանք կարող են ընտրովի լինեն: ասենք` ֆրանսերեն, գերմաներեն, իտալերեն, իսպաներեն, կամ վրացերեն, պարսկերեն, արաբերեն, կամ լատիներեն, հին հոնարեն, սանսկրիտ, վենյան: Այստեղ եւս խոսքը կարող է գնալ ոչ թե խորացված ուսուսցման, այլ նախնական պատկերացում, ընդհանուր գիտելիք տալու մասին, որը հետագայում երեխային հնարավորություն կտա ցանկության դեպքում խորացնելու լեզուներից մեկը:

Ակնհայտ է, որ սա լավագույնս կնպաստի հայ երեխաների աշխարհին ավելի ինտեգրված լինելուն: Կդաստիարակվեն ե՛ւ անկախ Հայաստանի, ե՛ւ միաժամանակ բառիս լավագույն իմաստով` աշխարհի քաղաքացիներ: Ընդ որում, ուզում եմ շեշտեմ, բացի եվրոպական ժամանակակից լեզուներից, նաեւ դասական եւ տարածաշրջանային լեզուների իմացության պահը: Դասական լեզուները, կարելի է ասել, ունիվերսալ մտածողություն ձեւավորելու հիմք են: Բացի այդ ունեն նաեւ պրակտիկ նշանակություն,ք անի որ բանալի են գիտական եզրաբանության ավելի լավ հասկանալու, ինչպես նաեւ ժամանակաից եվրոպական լեզուներից միանգամից մի քանիսի բառապաշարի մի զգալի մասը միանգամից յուրացնմելու առումով: Մյուս կողմից, եթե ունենանք դասական լեզուներին հաղորդակից սերունդ, դա կարող է հենց հայերենով մտածելուն ու ստեղծագործելուն նոր թափ տա: Ինչ վերաբերվում է տարածաշրջանային լեզուներին, ապա դրանց իմացության նշանակութուն նույնպես, կարծում եմ, պետք չէ առանձնապես հիմնավորել:

Մի խոսքով, կարծում եմ, այսպիսի մոտեցման դեպքում, իրոք կարելի է լուծել կրթության ոլորտի խնդիրների մի մասը, պայքարել գավառական մտածողության դեմ, կառուցել արդարության, հավասարության եւ առաջադիմականության արեժքներով ապրող հասարակություն:

Հ.Գ. Կարելի է մտածել նաեւ տարբեր լեզվական թեկումով դպրոցների շատացման մասին: Ընդ որում, այստեղ նույնպես ցանկալի է ընգրկել ոչ միայն ավանդական անգլերենն ու ռուսերենը, այլ նաեւ այլ լեզուներ:

Հրանտ Տէր-Աբրահամեան

Տես նաեւ. Օտարալեզու դպրոցների մասին

եւ Доктор филИсофских наук

Circle.Am: Rating and Statistics for Armenian Web Resources

Advertisements

7 responses to “Օտարալեզու դպրոցի այլընտրանքները

  1. Հիանալի է…

  2. Հրանտ ջան, հետաքրքիր առաջարկներ էին, բայց անիրատեսական: Ուրեմն առաջինի պարագայում, դուք ցանկանում եք երեխաներին, որոնք առանց այդ էլ ծանրաբեռնված են այլ առարկաներով, ծանրաբեռնել ավել առարկաներով, որոնք են գրաբարի, արևմտյան հայերենի և բարբառների մասին պատկերացում կազմելը? Հետաքրքիր է այդ որ առարկաների դասաժամերի հաշվին եք ցանկանում դա մտցնել? Այ այսպես, գալիս են, հետաքրքիր առաջարկներ անում, ոմանք լսում, կրկին սղագրում կրթական ծրագիրը, կոնսպեկտավորված գրքեր գրում, որից միայն կրթության որակն է տուժում: Մյուս տարբերակի պարագայում էլ, այսինքն երեխաները փաստացի ոչ մի լեզվի չտիրապետեն: Այսինքն դուք առաջարկում եք հայերենին լավ տիրապետելու հետ մեկտեղ սովորել լավ անգլերեն, ռուսերեն, մեկ հատ էլ արևմտյան լեզու և մեկ տարածաշրջանային: Փաստորեն ոչ մի լեզվի նորմալ չտիրապետեն էլի:
    Ինչպես երևի նկատեցիք ես հետևում եմ այս թեմայի զարգացումներին և ամեն տեղ նկատում եմ “գավառական մտածելակերպ” արտահայտությունը: Նախ կարծում եմ դուք ցուցաբերում եք անհանդուրժողական վերաբերմունք գավառների բնակչության հանդեպ, քանզի ընտրել եք ձեր միտքը պարզորոշ արտահայտելու այդ ուղին: Երկրորդը, ինչ ի նկատի ունեք անընդհատ դա կրկնելով? Կարծում եմ “գավառականության” լավ օրինակ է նաև անհանդուրժողականությունը “գավառականների” նկատմամբ , այնպես որ ” Մի դատիր, որ չդատվես”: Թողեք կրթության հարցը գիտակներին, դուք դրա մասնագետը չեք, և ավելին շատ հեռու եք կրթության հարցերից:

  3. Ռոբին Հուդ ջան
    Կետ 1. Արեւմտահայերեն եւ բարբառների համակարգ: Հայերենի բարբառների համակարգի մասին, ինչպես նաեւ արեւմատահայերեն գրականի արեւելահայ գրականից հիմնական տարբերությունների մասին պատեկրացուըմ տալու համար շատ քիչ ժամանակ է պահանջվում: Չեմ կարող, իհարկե ստույգ ասել, բայց յուրաքանչյուրի համար մոտավորապես մի 5 դասը լրիվ բավական է: Բարբառների համակարգից պատկերացում կազմել նշանակում է իմանալ քանի տիպի են դրանք լինում, ի՛մչ աշխարհագրական բաշխվածություն ունեն, ինչով է տարբերվում բարբառը խոսվածքից: Վերջ: Եթե մի օր զբաղվածությունս պակասի,, պատսրաստ եմ նույնիսկ դասի պլան կազմել, ու դուք էլ կհամոզվեք թե ինչ քիչ ինֆորմացիայի մասին է խոսքը: Փոխարենը շահում ենք այն, որ մարդիկ սկսում են հասկանալ ի՛նչ ասել է բարբառ, ինչու բարբառները պետք չէ արհամարել, եւ ինչու պետք չէ շփոթել բարբառը, խոսակցականը, սլենգը: Նոր առարկա պետք չէ: Հայերենի համար նախետասված մի քանի դասաժամը լրիվ բավական է:
    1.1. Արեւմտահայերեն: Այստեղ նույնպես նոր առարկա պետք չէ: Բավական է բացատրել հնչյունական եւ մի քանի հիմնական քերականական տարբերությունները: Այս դեպքումմ էլ քիչ ջանքով շահում ենք ահագին բան: Խելոք մարդ էք, մտածե՛ք, երախենրն այսպես թե այնպես անցնում են արեւմտահայ գրականության նմուշներ, որոնք շատ կարեւոր են մեր գրականության համար` Վարուժան, Սիամանտո, Մեծարենց, Զոհրաբ, իսկ իրականում է՛լ ավելի շատ անունների պետք է ծանոթ լինեն: Ես հաճախ եմ լսել բողքենր, թե կարդում ենք չենք հասկանում: Արդյոք, Մեծարենցի պես բանաստեղխին աբելի հասկանալի դարձնելը այն նպատակը չէ, հանուն որի կարելի է մի քանի դաս հատկացնել արեւմտահայերենին: Խոսքը, չինարենի մասին չէ, ախր: Առանց այդ էլ գրաբարայան ժառանգության մի զագլի մասն անհասանելի է, արեւմտահայերենն էլ կիսահասանելի է: Ինչու ենք արհեստական նեղացնում մեր մտահորիզոնը` արդյո՛ք այդքան շատ ունենք:
    Կարծում եմ այս մի կետում գոնե պետք է համաձայնվեք:

  4. Կետ 2 Գրաբար:
    Այստեղ ես պատրաստ չեմ որեւէ կոմպրոմիսի: Տեսե՛ք ինչ է ստացվում: Հենց ձեր մեջ, չնայած կրթված մարդու տպավորություն եք գործում, խոսում է մի տեսակ արհամարական վերաբերմունքը գրաբարի նկատմամբ: Յանի, գրաբարն ինչ ա, էդ հնությունը, որ մի բան էլ մեր երախաներին ծանրաբեռնենք: Գրաբարը որեւէ առարկայից որ այսօր դասավանդվում է դպրոներում պակաս չէ: Հարցն այն մեծ ժառանգությունն է, որի մի զգալի մասը չթարգմանված է մնում աշխարհաբար: Մի մասն էլ, ինչպես Նարեկացու Մատյանը ուղղակի անթարգմանելի է առանց էական կորուստների: Կասեք, Նարեկացի քչերն են կարդալու: Գուցե, բայց բայց կարդում են առհասարակ քչերը, դա չի նշանակում, որ դպչրոցում գրականություն պետք չէ դասավանդել: Առանց գրաբարի հայերնի իմացությունը թերի է: Մենք ունենք լեզվի զրագցամնա խնդիր, իսկ գրաբարը բազմաթիվ պատրաստի ձեւեր է տալիս: Ի վերջո գրական աշխարհաբարն այդպես էլ ստեղծվել է` բարբառը գրաբարացնելով: Մեր երախաները ավելի ծանրաբեռնված չեն քան չինացի, ճապոնացի, հույն եւ իտալացի երեխաները, որոնք անցնում են իրենց հին գրական լեզուները դպրոցում: Գրաբարի մասին կարող եմ շատ խոսալ, սա իմ конек-ն է, եւ այստեղ, ինչեպս ասացի նահանջելու տեղ չկա:

  5. Կետ 3. Օտար լեզուներ: Այստեղ կարող եմ, եթե ոչ համաձայնվել, ապա ընդունել, որ կա տեխնիկական խնդիր: Բայց մյուս կողմից, եթե իրոք ուզում են սերունդ ունենալ, որը աշխարհին բաց կլինի, այլ ոչ թե կվախենա մրցակցությունից, պետք է ինչ որ լուծումներ մտածենք: Ամեն դեպքում ես շատ եմ կարեւորում առնվազն տարածաշրջանային լեզուների խնդիրը: Դժվար է անտեսել նաեւ գերմաներենի ու ֆրանսերենի նման լեզուների կարեւորթյունը: Կա ի վերջո մասնավոր դպրոցների փորձը, ուր հիմա էլ երեխաները անցնում են մի քանի լեզուներ: Ինչու այդ փորձը չփորձել կիրառել առհասարակ հանրակրթական դպրոցներում: Կա՛մ, եթե խոսքը գնում է էլիտար դպրոցների մասին, ապա Եվրոպայոի էլիտար դպրոցներից շատերում այսօր էլ անցնում են դասական լեզուներ` լատիներեն, հունարեն, որոնց իմացութունը չափազանց կարեւոր է քաղաքակրթությայն ճանաչման առումով: Այդ դեպքում, ինչո՞ւ չի կարելի, որ մենք էլ օատարալեզու 2 տոկոս դպրոց բացելու փոխարեն, կամ լա՛վ, ձեր խաթր, դրան զուգահեռ` բացենք 12 տոկոս հաալեզու էլիտար դպրոցներ, ուր կդասավանդվեն հավելայլ լեզուներ:

  6. Կետ 4. Կրթության հարցը գիտակներին թողնելու առումով: Ճիշտն ասած, այսպիսի փաստարկումը ինձ բացարձակ չի համոզում: Նախ` մենք գոնե համաձայն Սահմանադրության ժողովրդավարական երկիր ենք: Հետեւաբար հասաակության առանձին անդամներ, եւ խմբեր իրավունք ունեն հանդես գան առաջարկներով եւ նախաձեռնություներով: Այլ հարց է, որ կոնկրետ ոլորտի պատասխանատուներն ու փորձագետները կարող են դրանք այս կամ այն ակերպ գնահատել:
    Երկորդ` կրթության գիտակ ասածը մի քիչ անորոշ հասկացություն է: Աշոտյանն էլ մասնագիտությամբ բժիշկ է, բայց դա չի նշանակում, որ նա չի կարող լինել կրթության նախարար: Նախորդ նախարարն էլ` Սպարտակը, պատմաբան էր: Ես էլ եմ պատմաբան: Դա, օրինակ, նշանակում է, որ ես անեւ որպես մասնագետ կարող եմ հանդես գալ, նաեւ պատմության դասավանդման հետ կապված խնդիրենրի առնչությամբ: Քանի որ լեզվագիտությունն էլ իմ նախասիրությունների ցանկում է, ապա այստեղ եւս ազատ եմ ինձ զգում հանդես գալ առաջարկություններով: Օրինակ, ֆիզիկայից, մի քիչ կդժվարանայի:)
    ԻՐականում, կարծում եմ, կա այպպսի պահ: Հասարակությունից կարող են գալ նախաձեռնություններ եւ հարցադրումներ, դրանք կարող են ձեւակերպվել նաեւ մասնագետների կողմից, իսկ կրթության ոլորտի նեղ մասնագետների գործն էլ դրանց տեխնոլոգիան է: Ենթադրենք, մասնագետն ասում է, գիտեք, կա խնդիր` գրաբարը պետք է լինի դպրոցում: Որոշում ընդունողը քննարկում է այս հարցը, եւ համաձայնվում է կամ ո՛չ: Համաձայնվելու դեպքում էլ հանձնարարում է արդեն տեխնոլոգիայի առումով քննարկում: Կարծում եմ, սա շատ ավելի իրատեսական մոտեցում է, քան հղում անել միայն գիտակներին:
    Էլ, չեմ ասում, որ ես առհասարակ սկեպտիկ եմ ցանկացած ոլորտի հայ փորձագետների առումով (պատմաբաններս, այդ թվում ես` բացառություն չենք):

Թողնել պատասխան

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Փոխել )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Փոխել )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Փոխել )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Փոխել )

Connecting to %s